İnsan bədəninin gizli saatı: Günün hansı vaxtı daha ağıllı və diqqətli oluruq?
Maraqlı 03 Avqust 2026, 22:10
429
İnsan bədəni təbiətin ən mürəkkəb və dəqiq işləyən mexanizmlərindən biridir. Daxili biologiyamızı idarə edən və təxminən 24 saatlıq dövrü əhatə edən bu mexanizm sirkad ritm və ya sadəcə bədən saatı adlanır. Beynimizin hipotalamus bölməsində yerləşən bu daxili saat günün müxtəlif vaxtlarında hormon səviyyələrini, bədən temperaturunu və qan təzyiqini tənzimləyərək zehni performansımıza birbaşa təsir edir. Mütəxəssislərin və neyroloqların aparığı tədqiqatlar göstərir ki, günün müxtəlif saatlarında beynimizin çalışma tərzi və diqqət səviyyəsi köklü şəkildə dəyişir.
Citypost.az xəbər verir ki, insanların böyük əksəriyyəti üçün zehni baxımdan ən kəskin, analitik və diqqətli vaxt dilimi səhərin ortasından günortaya qədər olan saatlardır. Oyanışdan təxminən iki-üç saat sonra bədəndə stres və oyanıqlıq hormonu olan kortizolun səviyyəsi təbii olaraq yüksəlir, bədən temperaturu artır və beyin qan dövranı sürətlənir. Məhz səhər saat 09:00 ilə 12:00 arasında beynin ön hissəsi, yəni prefrontal qabıq maksimum güclə işləyir. Kompleks məsələləri həll etmək, çətin qərarlar qəbul etmək, riyazi hesablamalar aparmaq və diqqət tələb edən vacib işləri görmək üçün ən ideal zaman məhz bu vaxt aralığıdır. Eyni zamanda qısamüddətli yaddaş və məlumatı tez mənimsəmək qabiliyyəti də səhər saatlarında öz zirvəsinə çatır.
Günorta yeməyindən sonra, təxminən saat 13:00 ilə 15:00 arasında isə bədənin enerjisi təbii olaraq aşağı düşür. Bir çox insan bunu ağır yemək yeməklə əlaqələndirsə də, bu hal sırf sirkad ritmin bir parçasıdır. Bu vaxt aralığında bədən temperaturu bir qədər düşürvə beyində diqqətin cəmlənməsi çətinləşir. Bu saatlarda vacib strateji qərarlar vermək və ya yüksek diqqət tələb edən analitik işlərə başlamaq tövsiyə edilmir.
Günortadan sonra, saat 15:30-dan etibarən bədən temperaturu yenidən yüksəlməyə başlayır və beyin ikinci bir aktivlik fazasına keçir. Lakin bu dəfə beynin çalışma tərzi səhərdəkindən fərqlənir. Səhər saatlarındakı kimi sərt analitik diqqət tam fokuslanmasa da, beynin müxtəlif sahələri arasında əlaqə genişlənir. Məhz günortadan sonra və axşama doğru olan saatlar yaradıcılıq, yeni ideyalar uydurmaq, beyin həmləsi etmək və konseptual layihələr hazırlamaq üçün ən uyğun vaxt hesab olunur.
Əlbəttə ki, bu saatlar bütün insanlar üçün tamamilə eyni deyil. Elm dünyası insanları "torağaylar" (erkən oyananlar) və "bayquşlar" (gecə quşları) adlanan xronotiplərə bölür. Erkən oyananların zehni performansı səhər saatlarında maksimuma çatdığı halda, gecə quşlarının biologiyası təxminən iki-üç saat geridən gəlir və onların diqqəti günortadan sonra və ya axşam saatlarında daha kəskin olur. Nəticə etibarilə, öz bədən saatını tanımaq və günün ən çətin, yüksek diqqət tələb edən tapşırıqlarını beynin pik nöqtəsinə təsadüf edən səhər saatlarına saxlamaq məhsuldarlığı artırmağın en effektiv yoludur.
Səkinə Yusifova/Citypost.az
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Dünya xəritələri bizə yalan deyir? – Qrenlandiyanın Afrikadan böyük görünməsinin səbəbi
Dünya xəritələrinə baxarkən bir çoxumuz Qrenlandiyanın nəhəng bir qitə kimi göründüyünü, hətta sahəsinə görə Afrika kontinentinə bərabər və ya ondan böyük təsir bağışladığını düşünürük. Lakin real coğrafi faktlar tamamilə fərqlidir: əslində Afrika qitəsi Qrenlandiyadan təxminən 14 dəfə böyükdür. Yüz illərdir məktəb dərsliklərindən tutmuş naviqasiya proqramlarınadək istifadə etdiyimiz xəritələrin bizi bu dərəcədə yanıltmasının arxasında isə xəritəşünaslıq sənayesinin əsrlərdir həll edə bilmədiyi bir həndəsi problem dayanır.Citypost.az xəbər verir ki, bu vizual təhrifin əsas səbəbi 1569-cu ildə flamand coğrafiyaşünası və xəritəçisi Qerard Merkator tərəfindən yaradılmış "Merkator proyeksiyası" adlanan xəritə modelidir. Məsələ burasındadır ki, kürə şəklində olan üçölçülü Yerin səthini sıxılma və cırılma olmadan...
03 Avqust 2026, 22:41
Məşhur 1.5 litr su qaydası haradan çıxıb? – Elmi araşdırmalardan gözlənilməz cavab
Gündəlik olaraq azı 1.5–2 litr (və ya 8 stəkan) su içməli olduğumuz haqqındakı tövsiyə müasir dünyamızın ən geniş yayılmış və sorğulanmayan sağlamlıq qaydalarından biridir. Su şüşələrini yanımızdan əskik etməməyimizin və hər gün müəyyən litr normasına çatmağa çalışmağımızın arxasında isə ciddi tibbi zərurət deyil, illər əvvəl baş vermiş bir elmi yanlış anlaşılma və böyük marketinq sənayesi dayanır. Elm adamlarının aparığı son araşdırmalar bu məşhur normanın əsl mənşəyini ortaya çıxararaq gözlənilməz faktları gözlər önünə sərir.Citypost.az xəbər verir ki, bu qaydanın tarixi kökləri 1945-ci ildə ABŞ-ın Milli Tədqiqatlar Şurasının (National Research Council) Qida və Qidalanma Şöbəsinin yayımladığı bir hesabata dayanır. Həmin hesabatda böyüklərin...
03 Avqust 2026, 22:33
Yeməyi tez yeyənlərin nəzərinə: Beynin "doydum" siqnalı niyə 20 dəqiqə gecikir?
Yeməyi böyük tikələrlə və tələsik udmaq müasir həyatın gərgin ritmində bir çoxumuzun mənimsədiyi ən zərərli vərdişlərdən biridir. Süfrə arxasında cəmi beş-on dəqiqə vaxt keçirməyimizə baxmayaraq, bir qədər sonra mədəmizdə dözülməz bir ağırlıq və həddindən artıq toxluq narahatlığı hiss edirik. Bu halın təməlində fiziki olaraq dolmuş mədə ilə onu idarə edən mərkəzi sinir sistemi arasındakı vaxt fərqi dayanır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, mədə ağzınadək dolu olsa bile, beynimizin "artıq doydun, yeməyi saxla" əmrini verməsi təxminən 20 dəqiqə vaxt aparır.Citypost.az xəbər verir ki, bu bioloji gecikmə mürəkkəb hormonal və neyroloji zəncirvari reaksiya ilə izah olunur. Yemək qəbulu zamanı mədə genişlənsə də, sırf mexaniki...
03 Avqust 2026, 22:27
Gözlərimiz rəngləri necə görür? – Qadınlar və kişilər arasındakı fərqin elmi izahı
Etrafımızdakı aləmi möhtəşəm rəng çalarları ilə qavramağımız təbiətin gözümüzə bəxş etdiyi mürəkkəb bir biologiya sayəsində mümkündür. Vizual dünyamızın formalaşmasında gözün ən arxa hissəsində — torlu təbəqədə (retina) yerləşən iki xüsusi fotoreseptor hüceyrə qrupu əsas rol oynayır: çöpçüklər və kolbacıqlar.Citypost.az xəbər verir ki, çöpçük hüceyrələri əsasən işığın az olduğu qaranlıq mühitdə görməyi və hərəkətləri tutmağı təmin edir. Rəngləri və onların ən incə çalarlarını seçmək işi isə tamamilə kolbacıq hüceyrələrinin üzərinə düşür. İnsan gözündə üç fərqli növ kolbacıq hüceyrəsi mövcuddur: bunlardan biri qırmızı, ikincisi yaşıl, üçüncüsü isə göy işıq dalğalarına həssasdır. Biz hər hansı bir əşyaya baxdıqda, bu üç növ kolbacıq fərqli...
03 Avqust 2026, 21:57
Səhər yeməyində bu xətanı hamı edir: Metabolizmi zəiflədən ən zərərli vərdiş
Səhər yeməyi gün ərzində orqanizmin enerji balansını bərpa edən və gecə boyu yavaşlayan metabolizmi yenidən işə salan ən mühüm qida qəbuludur. Lakin bir çox insan fərqində olmadan günə başlarkən elə bir ciddi kulinariya və qidalanma səhvinə yol verir ki, bu, maddələr mübadiləsini gün boyu tormozlayır. Səhər süfrələrində ən geniş yayılan və metabolizmi iflic edən ən zərərli vərdiş günün ilk yeməyini yalnız rafinə olunmuş karbohidratlar və şəkər əsaslı qidalar üzərində qurmaqdır.Citypost.az xəbər verir ki, ağ çörək, mürəbbə, şirin taxıl kəpəkləri (xlopya), kruassan və ya şəkərli kofe ilə edilən səhər yeməyi orqanizmə fayda vermək əvəzinə daxili sistemləri şoka salır. Bu tür simpl...
03 Avqust 2026, 21:13
"Təbii" adı ilə satılan böyük təhlükə: Mağaza şirələrinin görünməyən tərəfi
Mağaza rəflərində bəzədilmiş "yüz faiz təbii", "şəkərsiz" və ya "meyvə şirəsi" etiketləri, sağlam həyat tərzi sürməyə çalışan bir çox insan üçün cəledici görünür. Lakin bu rəngarəng qablaşdırmaların arxasında orqanizmə sakitcə zərər vuracaq böyük bir sənaye hiyləsi gizlənir. İstehsalçıların "təbii" adı altında təqdim etdiyi məhsulların böyük əksəriyyəti, əslində meyvənin faydalı tərkibindən məhrum edilmiş kimyəvi və şəkərli qarışıqlardan ibarətdir.Citypost.az xəbər verir ki, məhsulun qablaşdırma prosesi bu təhlükənin ilk mərhələsidir. Mağazada satılan şirələrin əksəriyyəti "konsentratdan bərpa olunmuş" üsulla hazırlanır. Bu proses zamanı meyvənin suyu çıxarılır, həcmini azaltmaq və uzun müddət saxlamaq üçün yüksək istiliklə buxarlandırılaraq qatı konsentrat halına gətirilir. Yüksək temperatur təbii C...
03 Avqust 2026, 20:39
