Bioloji saatımız: Niyə hər gün eyni saatda yuxumuz gəlir?
Maraqlı 01 Sentyabr 2026, 21:43
286
İnsan orqanizminin hər gün eyni saatlarda yuxulamaq, səhərlər müəyyən vaxtda oyandırmaq qabiliyyəti daxili bioloji saatımız, yəni sirkad ritmlər vasitəsilə tənzimlənir. İyirmi dörd saatlıq dövrü əhatə edən bu mürəkkəb sistem beynimizin hipotalamus nahiyəsində yerləşən, təxminən iyirmi min neyrondan ibarət supraxiazmatik nüvə tərəfindən idarə olunur. Sirkad ritmlər yalnız yuxu-oyanıqlıq dövrəsini deyil, həm də bədən temperaturunu, hormonların hasilatını, arterial təzyiqi, maddələr mübadiləsini vaxtlaşdıraraq orqanizmin ahəngdar fəaliyyətini təmin edir.
Citypost.az xəbər verir ki, bioloji saatın dəqiqliklə işləməsində ən həlledici xarici faktor ətraf mühitdəki işıq səviyyəsidir. Gözün torlu qışasında olan xüsusi fotoqəbuledici hüceyrələr gün işığını təsbit edərək supraxiazmatik nüvəyə siqnallar göndərir. Qaranlıq düşdükdə beyindəki epifiz vəzi tərəfindən "yuxu hormonu" kimi tanınan melatonin hasilatı kəskin şəkildə artır. Melatonin qana sızaraq bədən temperaturunu düşürür, metabolizmi yavaşladır, daxili sistemlərə istirahət zamanının gəldiyini xəbər verir. Səhər işığı bərpa olunduqda isə melatonin sintezi dayanır, yerini enerjini, oyanıqlığı təmin edən kortizol hormonuna verir.
Sirkad ritmlərin pozulması bədənin daxili saatı ilə xarici mühit arasındakı harmoniyanı alt-üst edir. Müasir dövrdə gecə saatlarında telefon, kompüter, televizor ekranlarından yayılan mavi işığa məruz qalmaq epifiz vəzini yanıldaraq melatonin hasilatını tormozlayır, yuxu vaxtını gecikdirir. Eyni zamanda gecə növbəsində çalışmaq, fərqli saat qurşaqlarına tez-tez səyahət etmək (jet lag), nizamsız qidalanmaq bioloji saatın mexanizmini zədələyərək xroniki yuxusuzluğa, diqqət dağınıqlığına, hətta uzunmüddətdə metabolik pozuntulara şərait yaradır.
Daxili saatın ritmini qorumaq müstəsna dərəcədə sağlamlıq baxımından vacibdir. Hər gün, hətta istirahət günlərində belə eyni saatda yatıb oyancaq vərdişini formalaşdırmaq, səhər saatlarında təbii gün işığı almaq sirkad ritmləri stabilləşdirir. Gecə saatlarında qaranlıq, sakit mühit yaradaraq parlaq ekranlardan uzaq durmaq melatoninin təbii axınını dəstəkləyir. Bioloji saata uyğun yaşamaq yuxunun keyfiyyətini yüksəltməklə yanaşı, immun sistemini gücləndirir, günərzi fiziki-zehni məhsuldarlığı maksimum həddə çatdırır.
Səkinə Yusifova/Citypost.az
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Saç tökülməsi və sink çatışmazlığı: Hansı qidalar saç köklərini möhkəmləndirir?
Saç tökülməsi müasir dövrdə kişilər, qadınlar arasında geniş yayılan, həyat keyfiyyətinə müsbət təsir göstərməyən estetik, tibbi problemdir. Genetik amillər, stres, hormonal disbalansla yanaşı, orqanizmdə vacib mikroelementlərin kəsiri saç follicles-lərinin zəifləməsinə zəmin yaradır. Xüsusən sink elementinin çatışmazlığı saçların strukturunun pozulmasına, parlaqlığını itirməsinə, kütləvi şəkildə tökülməsinə birbaşa təkan verən əsas səbəblərdəndir.Citypost.az xəbər verir ki, sink daxili zülal sintezində, hüceyrə bölünməsində, toxumaların bərpasında müstəsna rol oynayan güclü antioksidantdır. Saçların əsas tikinti materialı sayılan keratin zülalının əmələ gəlməsi, saç kökündəki piy vəzilərinin tənzimlənməsi doğrudan bu mikroelementin səviyyəsindən asılıdır. Bədəndə sink kəsiri yarandıqda saç follikulları zəifləyir, telogen (dincəlmə) fazasına vaxtından əvvəl keçərək sürətlə tökülməyə başlayır....
01 Sentyabr 2026, 21:30
Poliqlotların sirri: Eyni anda bir neçə xarici dili öyrənməyin psixoloji üsulu
Bir neçə xarici dili eyni zamanda öyrənmək ilk baxışdan imkansız, mürəkkəb görünsə də, poliqlotların tətbiq etdiyi xüsusi psixoloji üsullar bu prosesi mənimsəməyi xeyli asanlaşdırır. İnsan beyni eyni anda fərqli dil strukturlarını qəbul etmək qabiliyyətinə malikdir. Bu prosesdə həlledici məqam dillərin beyində bir-birinə qarışmasının qarşısını alan, yaddaşın işləmə mexanizmini dəstəkləyən psixoloji strategiyaların doğru seçilməsidir.Citypost.az xəbər verir ki, poliqlotların ən çox istifadə etdiyi əsas psixoloji üsul "dillərin identikliyini ayırma" texnikasıdır. Eyni dil ailəsinə mənsub iki dili, məsələn, ispan dili ilə italyan dilini eyni vaxtda öyrənmək beyində çaşqınlıq yaradır. Bu səbəbdən mütəxəssislər struktur cəhətdən tamamilə fərqli olan dilləri (məsələn, alman dili ilə yapon...
01 Sentyabr 2026, 20:47
Aralıqlı oruc (Intermittent Fasting) pəhrizi: Kimlər üçün faydalıdır, kimlərə qadağandır?
Aralıqlı oruc (intermittent fasting) pəhrizi son illərdə populyarlıq qazanan, qida qəbulunu müəyyən saat aralıqları ilə məhdudlaşdıran qidalanma modelidir. Bu üsul nə yediyinizdən daha çox, nə zaman yediyinizə diqqət yetirərək orqanizmin maddələr mübadiləsini tənzimləməyi hədəfləyir. Ən geniş yayılan 16/8 modelində günün 16 saatı ac qalınır, qalan 8 saat ərzində isə qida qəbul edilir. Bu qidalanma rejimi orqanizmdə insulin səviyyəsini azaldaraq piylərin yandırılmasını sürətləndirir, hüceyrələrin özünü təmizləmə mexanizmi olan autofaqiyanı aktivləşdirir.Citypost.az xəbər verir ki, aralıqlı oruc rejimi xüsusilə artıq çəkidən əziyyət çəkənlər, insulin müqaviməti olanlar, ikinci tip diabet riski daşıyan şəxslər üçün faydalıdır. Müntəzəm olaraq tətbiq edildikdə qanda şəkərin səviyyəsini stabilləşdirir, xolesterini...
01 Sentyabr 2026, 14:53
Ultrasəs və İnfrasəs nədir? – İnsan qulağının eşitmədiyi səslərin istifadə sahələri
Ultrasəs və infrasəs insan qulağının eşitmə həddindən kənarda qalan, tezliyinə görə fərqlənən səs dalğalarıdır. İnsan qulağı yalnız 20 hets ilə 20 000 hets aralığındakı tezlikləri qavramaq qabiliyyətinə malikdir. Tezliyi 20 000 hetsdən yüksək olan səs dalğaları ultrasəs, 20 hetsdən aşağı olan batıq səs dalğaları isə infrasəs adlanır. İnsanlar bu səsləri eşitməsə də, hər iki səs növü fiziki xassələrinə görə elm, təbabət, sənaye, hərbi sahələrdə geniş istifadə olunur.Citypost.az xəbər verir ki, ultrasəs dalğaları yüksək tezlikli, qısa dalğa uzunluğuna malik olduğu üçün materialların içindən keçərkən əks olunma, yönəlmə xüsusiyyətlərini saxlayır. Bu cəhət təbabətdə daxili orqanların zədələnmədən müayinə edilməsinə, yəni ultrasəs müayinəsinə (USM)...
01 Sentyabr 2026, 13:43
Okean altındakı internet kabelləri: Qlobal şəbəkə suyun altından necə idarə olunur?
Dünya miqyasında rəqəmsal məlumat axınının, internet şəbəkəsinin 99 faizindən çoxu peyklər vasitəsilə deyil, okeanların, dənizlərin dibi ilə çəkilmiş nəhəng fiber-optik kabellər şəbəkəsi ilə ötürülür. Materikləri, adaları bir-birinə bağlayan bu sualtı infrastruktur qlobal kommunikasiya sisteminin, beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarının əsas sütununu təşkil edir. Minlərlə kilometr uzunluğunda olan bu kabellər sahil stansiyaları, qlobal telekommunikasiya gigantları tərəfindən fasiləsiz idarə olunur.Citypost.az xəbər verir ki, su altındakı internet kabelləri lazer işığı impulsları vasitəsilə məlumatı saniyədə terabitlərlə ölçülən sürətlə ötürən incə şüşə liflərdən ibarətdir. Okean dibinin kəskin təzyiqinə, duzlu suyun korroziya təsirinə dözmək üçün bu liflər çoxqatlı polad məftillər, mis naqillər, polietilen örtüklə mühafizə olunur. Sahilə yaxın...
01 Sentyabr 2026, 11:10
İşarət dili bütün dünyada eynidirmi? – Karlar üçün beynəlxalq ünsiyyət sirləri
İşarət dilinin bütün dünyada vahid, universal bir sistem olması haqqında yanlış təsəvvür geniş yayılsa da, reallıqda bu dil hər bir ölkədə, hətta fərqli regionlarda müstəqil şəkildə formalaşan zəngin dilçilik sistemidir. Şifahi dillər kimi işarət dilləri də hər xalqın mədəniyyəti, tarixi, sosial mühiti ilə sıx bağlı olaraq inkişaf edib. Bu səbəbdən dünyada vahid işarət dili yoxdur; müxtəlif ölkələrdə eşitmə, nitq məhdudiyyətli şəxslər özlərinə məxsus milli işarət dillərindən istifadə edirlər. Məsələn, eyni şifahi dildə danışan Böyük Britaniya ilə Amerika Birləşmiş Ştatlarının işarət dilləri (BSL və ASL) bir-birindən tamamilə fərqlənir, bu ölkələrin karları bir-birini başa düşməkdə çətinlik çəkirlər.Citypost.az xəbər verir ki, hər ölkənin...
01 Sentyabr 2026, 09:15
