Əzizbəyov kim olub?

Adına bir zamanlar metrostansiya, rayon olan, şəninə heykəl qoyulan (Sonradan hamısı ləğv edildi) Məşədi Əzizbəyov, bir qatı bolşevik olaraq Azərbaycanın sovetləşməsi uğrunda fəal mübarizə aparmış adamlardan biridir. 

Əzizbəyov Məşədi bəy Əziz oğlu 18 yanvar 1876-cı ildə Bakıda anadan olub. 

Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyasının ilk üzvlərindən, belə demək olarsa, qurucularından biri olub. 

Nədənsə, zaman-zaman onun əməlləri də bir neçə dəfə təhrif edilməyə çalışılmış, digər bir çoxları kimi qəhrəman obrazında təqdim edilmək niyyəti də olmuşdur. 

Bəzi mənbələr onun bənna ailəsində doğulduğunu desə də, əslində, Əzizbəyov zadəgan nəsildən olub. 

O, əslən Tehran azərbaycanlısıdır. Daha dəqiq desəm, ulu babaları Azərbaycana gələndə artıq torpaq sahələri, neft mədənləri, zavodları var idi. 

Üstəlik, ailəsinin Hacı Zeynəlabdin Tağıyevlə də yaxın əlaqələri olub. Məhz bu yaxınlıq əlaqələrinə görə, Əzizbəyovun atası öldürüləndən sonra ona böyük dəstək də verilib. Yəni məsələn, oxumağına, mühəndis kimi işləməyinə kömək edilib. 

Ancaq Əzizbəyov, bolşevik xislətinə uyğun olaraq, sonralar Tağıyevi qəbul etməyəcək, hətta ona qarşı çıxacaqdı da. 

Mənbələr həm də göstərir ki, Əzizbəyovun Azərbaycana və azərbaycanlılara olan nifrəti atasının ölümünə görədir. 

Hətta deyilir ki, onun sosializm sıralarına qoşulmaq istəyi də bundan yaranıb. 

Bu səbəbdir ki, Əzizbəyov qatı bolşevik olmağa da Rusiyada təhsil alan zaman qərar vermişdi və bununla da onun Azərbaycan xalqına olan nifrəti dərinləşməyə başlamışdı. 

Məşədi Əzizbəyovun bağışlanmaz səhvləri çoxdur. 

Bunlardan ən dəhşətlisi 1918-ci ilin mart soyqrımında xalqına qarşı ermənilərlə birlikdə vuruşması olub. 

Yəni bu soyqırında Şaumyanın köləsi təkcə Məmmədhəsən Əliyev deyildi, başqa azərbaycanlılar da var idi və onlardan biri də  məhz Əzizbəyovdur. 

Bu barədə “Bakı və bakılılar” əsərində yazılır: 

“Bazar küçəsində də ermənilər hücuma keçmişdilər. Onlar küçə boyu vuruşa-vuruşa İçərişəhərə tərəf irəliləyirdilər. Bu dəstələrin içərisində qızıl qvardiya dəstələri də müsəlmanları Qoşa qala qapısına tərəf sıxışdırmışdılar. Burada qızğın atışma gedirdi. "Dikaya diviziya”nın qərargahı bu zaman "İsmailiyyə” binasında yerləşirdi. Bəlkə də məhz buna görə bu tərəfdən atışmalara Mikoyan və Məşədi Əzizbəyov rəhbərlik edirdilər”.

Başqa bir mənbə olan “Azərbaycan tarixi” əsərində isə yazılır:

"...Bakı Sovetinin iclasında S.Şaumyan, P.Caparidze və M.Əzizbəyov çıxış edərək, Bakıda bütün hakimiyyətin dərhal və sözsüz Sovetə verilməsini təkid etdilər. M.Əzizbəyov Soveti ən qəti tədbirlər görməyə çağırdı”.

Obrazlı desək, Əzizbəyov Şaumyanda daha çox Şaumyanlıq etmək istəyirdi. Bütün bunların isə təkcə atasının ölümünə görə olmağı çox da inandırıcı deyil. 

Bəs o, niyə belə edirdi?

Çünki Məşədi Əzizbəyov Mart qırğınında Şaumyanın başçlıq etdiyi Bakı Xalq Komissarları Sovetində quberniya komissarı idi. 

Daha dəqiq, o, 1918-il martın 9-da BXKS daxili işlər komissarının müavini təyin olunmuşdu və qırğına xüsusi hazırlaşmışdı. 

Təsəvvür edin, bir azərbaycanlının adı daim 

Azərbaycan xalqının qəddar düşmənləri olan Şaumyan, Mikoyanla yanaşı çəkilir. 

1918-ci ildə AXC milli iradənin ifadəsi olaraq qurularkən, Əzizbəyov Bakı Kommunasının tərkibində bu dövlətçiliyə qarşı açıq mövqe tutmuş, Azərbaycan torpaqlarının mərkəzi bolşevik hakimiyyətinə tabe etdirilməsini müdafiə etmişdir. 

Bakı Kommunasının əsas məqsədlərindən biri nə idi?

Əlbəttə ki, AXC-nin paytaxt Bakıda möhkəmlənməsinin qarşısını almaq. 

Bu siyasətin icraçılarından biri kimi Əzizbəyov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini “burjua hökuməti” adlandıraraq legitimliyini tanımamış, milli hökumət quruculuğunu ideoloji düşmən kimi qəbul etmişdir. 

Ancaq əlbəttə, sonda Əzizbəyovun da aqibəti bir çoxlarına olan münasibətdən fərqlənmədi.

Belə ki, o Bakı komissarları ilə birlikdə "Sentrokaspi diktaturası” tərəfindən həbs edilmiş, sentyabrın 14-dək də həbsxanada saxlanmışdır. 

Sentyabrın 17-də BXKS-nın digər üzvləri ilə birlikdə Krasnovodskda (indiki Türkmənbaşı) həbsxanaya salınmış, sentyabrın 20-də Krasnovodskın 207 kilometrliyindəki Ağcaqum çölündə güllələnmişdir.

Orxan Saffari

Həmçinin oxuyun

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Hakim Mirlətif Seyidovdan şikayət var...