Əhməd Tirinçi sonadək müdafiə edən Kazım Ziya

Haqqında amansız danoslar yazılan, iki dəfə həbs olunan, repressiya qurbanı Əhməd Tirinç haqqında son ana qədər mənfi rəy yazmayan Azərbaycan SSR Xalq artisti Kazım Ziya...

   Kazım Ziya 21 mart 1896-cı ildə Azərbaycanın incisi hesab edilən qədim Ordubad rayonunun Yuxarı Əylis kəndində anadan olub. Yeniyetmə yaşlarından ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənib. Sonralar rus və fransız dillərini də mənimsəyib. 1911-ci ildə əmisi Hüseynin ailəsi ilə birgə Bakıya köçüb. O, 1912-ci ilin payızında burada "İttihad" İran gimnaziyasına daxil olub. Bir il sonra isə məktəbdə ədəbiyyat dərnəyi yaradıb. 1914-cü ildə Hüseyn Ərəblinski başda olmaqla teatr fədailəri "İttihad" məktəbində şagirdlərin nəfinə (xeyrinə) Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Bəxtsiz cavan" faciəsinin tamaşasını göstəriblər. Bununla da Kazım Ziyanın taleyinin sənət seçimi qətiləşib. Həmin vaxtdan müxtəlif teatr dəstələrində çıxışlar edib.

   Kazım Ziya Milli Dram Teatrının tamaşalarında fəal iştirak etsə də, truppanın ştatına 1922-ci ildə götürülüb. Arada bir il Naxçıvana gedib. Orada dövlət teatrının formalaşmasında ciddi çalışan Kazım Ziya 1925-ci ildə yenidən Bakıya qayıdaraq Bakı Türk İşçi və Kəndli Teatrının truppasına daxil olub. Bakı Türk İşçi Teatrı 1933-cü ildə Gəncəyə köçəndə Kazım Ziya da doğma kollektivdən ayrılmayıb. 1936-cı ildən 1938-ci ilədək Tiflisdə və İrəvandakı dövlət teatrlarında aktyorluq edib. 1938-ci ildə Bakıya gələrək Milli Dram Teatrının truppasına daxil olub. 

    Tədqiqatçı, tarixçi Aslan Qasımlı yazır ki, 1937-ci ilin əvvəllərində ölkədə gedən repressiyalar yazıçı və şairlərlə yanaşı teatr xadimlərinə tərəf istiqamət götürür. İlk növbədə teatrmızın qartalı Abbas Mirzə Şərifzadə, bir neçə ay sonra Ülvü Rəcəb həbs edilir. Müstən­tiq­lər DTK-nın qa­­ra­nlıq zir­zə­mi­sin­də ək­sin­qi­la­bi, mil­lət­çi­liyi təb­liğ edən­lər sı­ra­sın­da aktyor­lar­dan Ələ­sg­ər Şə­ri­fo­v, Mir­zəağa Əli­ye­v, Rza Əf­qan­lı, Nüsrət Fə­tul­lay­e­vlə yanaşı, 1938-ci ildə Tiflisdən Bakıya gələrək Milli Dram Teatrında şöhrətlənmiş Kazım Ziyanın həbsi üçün də “danoslar” hazırlayırdılar. İki qüdrətli sənətkarların (Abbas Mirzə Şərifzadə və Ülvü Rəcəb) həbsindən sonra növbə Kazım Ziyanın idi. Xalq artisti Fatma Qədri Leyla xanıma Bədirbəyliyə danışarmış ki, danosbazlar onu, Kazım Ziyanı və Mirzağa Əliyevi qələmə aldıqları mənfi rəylərlə ləkələməyə çalışırlarmış. Bu səbəbdən gecələr onun gözünə yuxu getməzmiş. Mirzağa Əliyev gecə zəng vurub Fatma Qədridən soruşarmış: 

   — Necəsən? Hələ gəlməyiblər, Fatma? 

   Fatma xanım da deyərmiş: 

   — Yox! 

   Mirzağa Əliyev qayıdarmış: 

   — Allaha şükür!

    Lakin Kazım Ziya və Mirzağa Əliyev repressiya məngənəsindən qurtula bilmirlər. Kazım Ziyanı vaxtilə Əhməd Triniç haqqında dediyi xoş sözlərə görə yuxarı dairələr bağışlamaq istəmir. Yeri gəlmişkən onu da qeyd edim ki, Kazım Ziya "37"-nin amansız günlərində dəfələrlə Əhməd Tirinç haqqında mənfi rəylər yazmağa məcbur edilmiş, lakin bunu qəbul etmədiyi üçün ona amansız işgəncələr, əzab-əziyyətlər verilmişdir. Bütün mənəvi və psixoloji əzablara baxmayaraq o Əhməd Tirinçi sona qədər müdafiə etmişdir. Bunu görkəmli şəxsiyyətə - Əhməd Tirinçə aid edilən arxiv materiallar da təsdiq edir...

   Repressiya dövründə Kazım Ziyaya əks-inqilabçı, millətçi, üsyançı yarlığı vurulur. 1938-ci ildə Borşev tərəfindən təsdiq olunmuş orderə əsasən Kazım Ziyanın həbsinə şərait yaradılır və evində axtarış aparılmasına icazə verilir. O, müxtəlif fasilələrlə iki dəfə həbs edilir...

    Görkəmli aktyorun ünvanına atılan  iftiralar müsbət həllini tapmasa da, bir müddət sonra Kazım Ziya ölkəni qorxu içində saxlayan “qara meşinlərin” caynaqlarından qurtula bilir. Və o, yenidən səhnəyə qayıdır. Ömrünün sonuna qədər həyatının geri qalan hissəsini teatra bağlayır. Azərbaycan SSR Xalq artisti Kazım Ziya 1956-cı ildə, 60 yaşında dünyasını dəyişir. Məzarı paytaxt Bakıda yerləşən Fəxri xiyabandadır...

Məcid Rəşadətoğlu

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...