Pulcuqları zireh kimidir – Amazonun qeyri-adi balığı
Maraqlı 03 Sentyabr 2026, 11:43
325
Dünyanın ən möhkəm təbii qoruyucu sistemlərindən birinin adi bir şirin su balığının üzərində yerləşdiyini təsəvvür etmək ilk baxışdan inanılmaz görünə bilər. Lakin Amazon hövzəsində yaşayan bəzi qədim balıq növləri, xüsusilə arapaima kimi nəhəng şirin su balıqları, elm adamlarının uzun illərdir diqqət mərkəzindədir. Səbəb isə onların sadəcə böyük və güclü olması deyil. Bu canlıların bədənini örtən pulcuqlar təbiətin yaratdığı ən maraqlı bioloji müdafiə sistemlərindən biri hesab olunur.
Citypost.az xəbər verir ki, Amazon çayının təhlükəli sularında yaşamaq asan deyil. Burada müxtəlif yırtıcılar, piranyalar və digər təhlükələr mövcuddur. Belə bir mühitdə milyonlarla il ərzində davam edən təkamül bəzi canlılara qeyri-adi müdafiə mexanizmləri qazandırıb. Arapaima və oxşar növlərin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də məhz onların pulcuqlarının quruluşudur.İlk baxışda sadəcə balıq pulcuğu kimi görünən bu təbii örtük əslində son dərəcə mürəkkəb struktura malikdir. Onun əsas üstünlüyü yalnız möhkəm olması deyil. Ən maraqlı xüsusiyyət möhkəmliklə elastikliyin eyni sistemdə birləşməsidir. Adətən çox sərt materiallar güclü zərbəyə davam gətirsə də, müəyyən həddə çatdıqda çatlayır və qırılır. Çox elastik materiallar isə əyilir, lakin kifayət qədər möhkəm olmaya bilər.Təbiətin bu canlıya verdiyi “zireh” isə fərqli prinsip əsasında işləyir. Pulcuqların xarici təbəqəsi zərbəyə qarşı yüksək müqavimət göstərir, daxili qatlar isə enerjinin yayılmasına və materialın müəyyən qədər elastik davranmasına imkan yaradır. Başqa sözlə, zərbə bir nöqtəyə dəydikdə onun yaratdığı enerji təkcə həmin nöqtədə toplanmır, xüsusi struktur vasitəsilə paylanmağa başlayır.
Məhz bu xüsusiyyət elm adamlarını xüsusilə maraqlandırır.
Təbiətdə milyonlarla il davam edən təkamül prosesi nəticəsində yaranmış sistemlər müasir mühəndislik üçün əsl ilham mənbəyidir. Araşdırmaçılar bu balıqların pulcuqlarının mikrostrukturunu öyrənərək gələcəkdə daha yüngül, daha elastik və zərbəyə qarşı daha davamlı qoruyucu materialların hazırlanması imkanlarını araşdırırlar.Bu sahə elmdə biomimetika və ya biomimetik mühəndislik kimi tanınır. Yəni insan təbiətdə mövcud olan sistemləri müşahidə edir, onların işləmə prinsipini öyrənir və həmin prinsipləri texnologiyaya tətbiq etməyə çalışır.Arapaima balığının pulcuqları da məhz bu baxımdan böyük maraq doğurur. Tədqiqatçılar bu quruluşun xüsusiyyətlərindən istifadə etməklə gələcəkdə gülləkeçirməz jiletlərin, hərbi qoruyucu vasitələrin, xüsusi geyimlərin və zərbəyə davamlı sənaye materiallarının hazırlanmasında yeni texnologiyalar yarada bilərlər.Burada əsas məqsəd sadəcə daha sərt material hazırlamaq deyil. Çünki müasir müdafiə sistemlərində materialın çəkisi də son dərəcə vacibdir. İnsan bədənini qoruyan vasitə nə qədər möhkəm olsa da, əgər həddindən artıq ağırdırsa, onun istifadəsi çətinləşir. Buna görə də elm adamları həm yüngül, həm elastik, həm də yüksək səviyyədə qoruma təmin edən materiallar axtarırlar.
Amazonun bu qədim sakini isə təbiətin belə bir sistemi milyonlarla il əvvəl yaratdığını göstərir.
Bu balığın zirehi bir növ mühəndislik dərsliyi kimi qəbul edilir. Təbiət burada bir-birinə zidd görünən iki xüsusiyyəti – sərtliyi və elastikliyi – eyni quruluşda birləşdirib. Xarici təbəqə təhlükəni qarşılayır, daxili hissələr isə zərbənin təsirini azaltmağa kömək edir. Nəticədə canlı həm hərəkət etmək qabiliyyətini itirmir, həm də ciddi təhlükələrə qarşı yüksək səviyyədə qorunur.Ən maraqlısı isə odur ki, bu sistem laboratoriyada sıfırdan yaradılmayıb. O, milyonlarla illik təbii seçmə prosesinin nəticəsidir.
Bu gün insanlar ən müasir laboratoriyalarda yeni nəsil müdafiə materialları hazırlamaq üçün mürəkkəb texnologiyalardan istifadə edirlər. Amma bəzən ən güclü ideya insanın yaratdığı maşınlarda və ya fabriklərdə deyil, Amazon çayının dərinliklərində yaşayan bir balığın bədənində gizlənir.
Təbiət bəzən insanın illərlə həll etməyə çalışdığı problemlərin cavabını artıq çoxdan tapıb.Bir şirin su balığının üzərində yerləşən pulcuqların gələcəyin qoruyucu texnologiyalarına ilham verməsi də bunun ən maraqlı nümunələrindən biridir. Bu, sadəcə heyvanlar aləminin qeyri-adi xüsusiyyəti deyil, həm də insan elmi üçün mühüm mesajdır: təbiət hələ də öyrənəcəyimiz saysız-hesabsız mühəndislik möcüzələrini özündə gizlədir.
Amazonun “canlı tankı” bizə bir daha göstərir ki, bəzən gələcəyin ən müasir texnologiyasının izi dünyanın ən qədim və vəhşi ekosistemlərindən birində yaşayır. Təbiət milyonlarla il ərzində yaratdığı bu mükəmməl dizaynlarla insanı hələ çox dəfə təəccübləndirəcək.
Əli
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Balıqların sirli “radarı” necə işləyir? MARAQLI FAKT
Heç düşünmüsünüzmü, balıqlar qaranlıq və bulanıq sularda, bəzən isə demək olar ki, heç nə görmədikləri şəraitdə necə bir-birinə çarpmadan hərəkət edə bilirlər? Xüsusilə minlərlə balığın eyni istiqamətdə, sıx sürü halında hərəkət etdiyini gördükdə bu sual daha da maraqlı görünür. Onlar saniyənin kiçik bir hissəsində istiqamətlərini dəyişir, bir-birinə çox yaxın üzür, lakin demək olar ki, heç vaxt toqquşmurlar.Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin sözlərinə görə, bunun əsas səbəblərindən biri balıqların bədənində yerləşən və yan xətt sistemi adlandırılan xüsusi hissiyyat sistemidir. Bu sistem balıqlara ətraflarındakı suyun hərəkətini və təzyiq dəyişikliklərini hiss etməyə imkan verir. Başqa sözlə, balıq yalnız gözləri ilə “görmür”. O, ətrafında...
03 Sentyabr 2026, 11:57
Barmaqları çırtlatmaq həqiqətən zərərlidirmi? – Sümüklər arasında nə baş verir?
Barmaqları çırtlatmaq bir çox insanın fərqinə varmadan etdiyi vərdişlərdən biridir. Kimisi bunu gərginliyi azaltmaq üçün edir, kimisi isə sadəcə səsindən zövq alır. Ancaq illərdir cəmiyyətdə bu vərdişlə bağlı müxtəlif fikirlər dolaşır. Xüsusilə uşaqlara “barmaqlarını çırtlatma, yoxsa oynaqlarında kalsium yığılacaq”, “sonra artrit olacaqsan” və ya “sümüklərin bir-birinə sürtünəcək” kimi xəbərdarlıqlar edilir.Bəs həqiqətən barmaqlarımızı çırtlatdıqda oynaqlarda nə baş verir? Eşitdiyimiz həmin kəskin səs sümüyün sınması, qırılması və ya sümüklərin bir-birinə sürtünməsi ilə bağlıdırmı?Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, adi barmaq çırtlaması zamanı baş verən proses insanların təsəvvür etdiyi qədər qorxulu deyil. Barmaq oynaqlarında sümüklərin ucları birbaşa bir-birinə toxunmur. Onların arasında sinovial maye...
03 Sentyabr 2026, 11:28
Ağacdələn minlərlə dəfə ağaca vurur: Bəs beyni niyə zədələnmir?
Heç düşündünüzmü, ağacdələn bir gün ərzində dimdiyini ağac gövdəsinə minlərlə dəfə, böyük sürətlə vurduğu halda onun beyni niyə ciddi zərər görmür? İnsan üçün baş nahiyəsinə təkrar-təkrar güclü zərbələrin dəyməsi son dərəcə təhlükəli ola bilər. Hətta bir neçə güclü zərbə belə beyin silkələnməsi və digər ağır fəsadlarla nəticələnə bilər. Ağacdələn isə həyatının böyük hissəsini məhz ağac gövdələrinə dimdiyi ilə zərbələr endirməklə keçirir.Bu qeyri-adi quşun sirri onun bədən quruluşunda və yaşadığı həyata uyğun xüsusiyyətlərində gizlidir.Citypost.az xəbər verir ki, ağacdələnin baş və boyun quruluşu adi quşlardan müəyyən mənada fərqlənir. Onun kəllə sümüyü, dimdiyi və zərbənin təsirini azaltmağa kömək edən toxumaları bir-biri ilə uyğun...
02 Sentyabr 2026, 10:30
Donaraq ölən insanların cəsədləri niyə bəzən çılpaq tapılır?
Şiddətli soyuqda həyatını itirən insanların cəsədlərinin bəzən yarıçılpaq, hətta tamamilə çılpaq vəziyyətdə aşkar edilməsi ilk baxışdan olduqca müəmmalı görünür. İnsan məntiqi olaraq düşünür ki, dondurucu soyuqda olan şəxs paltarlarını daha möhkəm geyinməyə və özünü isti saxlamağa çalışmalıdır. Lakin ağır hipotermiyanın, yəni bədən temperaturunun təhlükəli dərəcədə aşağı düşməsinin son mərhələlərində insan orqanizmində və beynində baş verən dəyişikliklər davranışın tamamilə qeyri-adi istiqamət almasına səbəb ola bilər.Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislər bu hadisəni “paradoksal soyunma” adlandırırlar. Bu, hipotermiyanın ağır və həyati təhlükəli mərhələlərində müşahidə oluna bilən davranışlardan biridir. İnsan bədəni soyuğa qarşı mübarizə apararkən əvvəlcə istiliyi qorumağa çalışır. Orqanizm üçün əsas məqsəd həyati...
02 Sentyabr 2026, 08:28
Bioloji saatımız: Niyə hər gün eyni saatda yuxumuz gəlir?
İnsan orqanizminin hər gün eyni saatlarda yuxulamaq, səhərlər müəyyən vaxtda oyandırmaq qabiliyyəti daxili bioloji saatımız, yəni sirkad ritmlər vasitəsilə tənzimlənir. İyirmi dörd saatlıq dövrü əhatə edən bu mürəkkəb sistem beynimizin hipotalamus nahiyəsində yerləşən, təxminən iyirmi min neyrondan ibarət supraxiazmatik nüvə tərəfindən idarə olunur. Sirkad ritmlər yalnız yuxu-oyanıqlıq dövrəsini deyil, həm də bədən temperaturunu, hormonların hasilatını, arterial təzyiqi, maddələr mübadiləsini vaxtlaşdıraraq orqanizmin ahəngdar fəaliyyətini təmin edir.Citypost.az xəbər verir ki, bioloji saatın dəqiqliklə işləməsində ən həlledici xarici faktor ətraf mühitdəki işıq səviyyəsidir. Gözün torlu qışasında olan xüsusi fotoqəbuledici hüceyrələr gün işığını təsbit edərək supraxiazmatik nüvəyə siqnallar göndərir. Qaranlıq düşdükdə beyindəki epifiz vəzi...
01 Sentyabr 2026, 21:43
Saç tökülməsi və sink çatışmazlığı: Hansı qidalar saç köklərini möhkəmləndirir?
Saç tökülməsi müasir dövrdə kişilər, qadınlar arasında geniş yayılan, həyat keyfiyyətinə müsbət təsir göstərməyən estetik, tibbi problemdir. Genetik amillər, stres, hormonal disbalansla yanaşı, orqanizmdə vacib mikroelementlərin kəsiri saç follicles-lərinin zəifləməsinə zəmin yaradır. Xüsusən sink elementinin çatışmazlığı saçların strukturunun pozulmasına, parlaqlığını itirməsinə, kütləvi şəkildə tökülməsinə birbaşa təkan verən əsas səbəblərdəndir.Citypost.az xəbər verir ki, sink daxili zülal sintezində, hüceyrə bölünməsində, toxumaların bərpasında müstəsna rol oynayan güclü antioksidantdır. Saçların əsas tikinti materialı sayılan keratin zülalının əmələ gəlməsi, saç kökündəki piy vəzilərinin tənzimlənməsi doğrudan bu mikroelementin səviyyəsindən asılıdır. Bədəndə sink kəsiri yarandıqda saç follikulları zəifləyir, telogen (dincəlmə) fazasına vaxtından əvvəl keçərək sürətlə tökülməyə başlayır....
01 Sentyabr 2026, 21:30
