Balıqların sirli “radarı” necə işləyir? MARAQLI FAKT

Heç düşünmüsünüzmü, balıqlar qaranlıq və bulanıq sularda, bəzən isə demək olar ki, heç nə görmədikləri şəraitdə necə bir-birinə çarpmadan hərəkət edə bilirlər? Xüsusilə minlərlə balığın eyni istiqamətdə, sıx sürü halında hərəkət etdiyini gördükdə bu sual daha da maraqlı görünür. Onlar saniyənin kiçik bir hissəsində istiqamətlərini dəyişir, bir-birinə çox yaxın üzür, lakin demək olar ki, heç vaxt toqquşmurlar.

Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin sözlərinə görə, bunun əsas səbəblərindən biri balıqların bədənində yerləşən və yan xətt sistemi  adlandırılan xüsusi hissiyyat sistemidir. Bu sistem balıqlara ətraflarındakı suyun hərəkətini və təzyiq dəyişikliklərini hiss etməyə imkan verir. Başqa sözlə, balıq yalnız gözləri ilə “görmür”. O, ətrafında baş verənləri müəyyən mənada suyun yaratdığı mexaniki siqnallar vasitəsilə də qəbul edir.İnsan üçün suyun içindəki hərəkəti hiss etmək kifayət qədər çətin ola bilər. Lakin balıqlar üçün vəziyyət tamamilə fərqlidir. Onların bədəninin yan tərəfi boyunca uzanan yan xətt sistemi ətrafdakı suyun yaratdığı çox kiçik hərəkətləri belə qəbul edə bilir.Bu sistemin daxilində xüsusi hissiyyat hüceyrələri yerləşir. Bu hüceyrələr ətrafdakı suyun hərəkəti nəticəsində yaranan mexaniki dəyişikliklərə reaksiya verir. Balığın yaxınlığından başqa bir canlı keçdikdə, həmin canlı suyu hərəkətə gətirir və bu hərəkət yan xətt sistemi tərəfindən qəbul edilə bilər.

Beləliklə, balıq qarşısındakı canlıya toxunmadan onun yaxınlaşdığını hiss edə bilir.Bu xüsusiyyət xüsusilə qaranlıq, bulanıq və görmə imkanlarının məhdud olduğu sularda böyük üstünlük yaradır. Çünki belə şəraitdə gözlər balığa bütün lazımi məlumatı verməyə bilər. Yan xətt sistemi isə ətraf mühit haqqında əlavə məlumat toplayaraq balığın istiqamətini müəyyənləşdirməsinə kömək edir.

Mütəxəssislər bunu bəzən insanın istifadə etdiyi radar və ya sensor sistemlərinə bənzədirlər. Əlbəttə, biologiyadakı yan xətt sistemi texniki radarın eynisi deyil. Radar elektromaqnit dalğalarından istifadə etdiyi halda, balıqların yan xətt sistemi suyun yaratdığı mexaniki hərəkət və təzyiq dəyişikliklərini qəbul edir. Lakin funksional baxımdan hər ikisinin müəyyən oxşarlığı var: ətrafda baş verən dəyişiklik haqqında məlumat toplamaq.Balıqların sürü halında hərəkəti də bu sistemin nə qədər mühüm olduğunu göstərir.Bir sürüdə yüzlərlə, hətta minlərlə balıq bir-birinə çox yaxın məsafədə hərəkət edə bilər. Sürü birdən istiqamət dəyişdikdə isə sanki bütün balıqlar eyni anda qərar verirmiş kimi görünür. Əslində burada görmə ilə yanaşı, suyun yaratdığı mexaniki siqnalların qəbulu da mühüm rol oynayır.Bir balıq hərəkət istiqamətini dəyişdikdə onun bədəninin yaratdığı su axını ətrafdakı digər balıqlara çata bilər. Digər balıqlar bu dəyişiklikləri hiss edərək öz hərəkətlərini uyğunlaşdıra bilirlər. Nəticədə sürü daxilində koordinasiyalı hərəkət yaranır.

Bu, təbiətin ən maraqlı kollektiv davranış nümunələrindən biridir.Sanki hər bir balığın ətrafında görünməz informasiya sahəsi mövcuddur. Balıq həmin sahədən gələn mexaniki siqnalları qəbul edir və ətrafında nə baş verdiyini daha yaxşı müəyyənləşdirir.Yan xətt sistemi yalnız digər balıqları aşkar etmək üçün istifadə olunmur. Bu sistem balığa su axınları, maneələr və ətraf mühitdəki müxtəlif hərəkətlər haqqında da məlumat verə bilər. Balığın öz hərəkəti nəticəsində yaratdığı su axını ilə xarici mənbələrdən yaranan su hərəkətlərinin fərqləndirilməsi də onun ətraf mühiti qavramasında rol oynayır.

Məsələn, balıq qarşısında bir daş, bitki və ya başqa maneə olduqda suyun hərəkətində müəyyən dəyişikliklər yarana bilər. Yan xətt sistemi həmin dəyişiklikləri qəbul edərək balığın maneəyə yaxınlaşdığını anlamasına kömək edə bilər.

Bu xüsusiyyət gecə aktiv olan və ya zəif görmə qabiliyyətinə malik balıq növləri üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir.Bəzi su hövzələrində su o qədər bulanıq ola bilər ki, balıq bir neçə santimetr qarşısındakı obyekti belə aydın görə bilməz. Lakin bu, onun tamamilə “kor” vəziyyətdə qalması demək deyil. Yan xətt sistemi və digər hissiyyat mexanizmləri ona ətraf mühitdən əlavə informasiya toplamağa imkan verir.

Alimlərin fikrincə, balıqların hissiyyat sistemlərini araşdırmaq təkcə zoologiya baxımından maraqlı deyil. Bu araşdırmalar müasir texnologiyalar üçün də yeni ideyalar yarada bilər.Xüsusilə sualtı robotların və avtonom sualtı aparatların hazırlanmasında təbiətdəki hissiyyat sistemləri mühəndislər üçün maraqlı nümunədir. İnsanların hazırladığı sualtı cihazlar bulanıq suda, qaranlıq mühitdə və mürəkkəb su axınları şəraitində hərəkət etməli olduqda ətraf mühiti dəqiq müəyyənləşdirmək vacibdir.Balıqların yan xətt sisteminin necə işlədiyini öyrənmək isə belə sistemlərin hazırlanması üçün biomimetik yanaşmalara ilham verə bilər.Təbiət milyonlarla il ərzində balıqlar üçün son dərəcə həssas mexaniki sensor sistemi formalaşdırıb. Bu sistemin əsas üstünlüyü onun sadə görünməsinə baxmayaraq çox həssas olmasıdır. Balıq ətrafındakı suyun hərəkətindən gələn məlumatları qəbul edir və həmin məlumatları beynində emal edərək davranışını dəyişir.Burada maraqlı məqam odur ki, balığın ətrafındakı dünya yalnız gördüyü obyektlərdən ibarət deyil. Suyun özü də onun üçün bir növ informasiya daşıyıcısıdır. Digər canlıların hərəkəti, su axınının dəyişməsi və yaxınlıqdakı maneələr suyun mexaniki xüsusiyyətlərinə təsir edir. Balıq isə bu dəyişiklikləri hiss edə bilir.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Bu baxımdan balıqların dünyası bizim təsəvvür etdiyimizdən tamamilə fərqli ola bilər.İnsan qaranlıq otaqda gözlərini bağladıqda ətrafındakı obyektləri müəyyən etməkdə çətinlik çəkir. Balıq üçün isə qaranlıq su mütləq şəkildə tamamilə məlumatsız mühit demək deyil. O, suyun hərəkətindən ətrafında baş verənlər barədə müəyyən məlumat ala bilər.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, yan xətt sistemi balıqların yeganə hissiyyat mexanizmi deyil. Onların görmə, qoxu, eşitmə və digər hissiyyat imkanları da ətraf mühitə uyğunlaşmalarında mühüm rol oynayır. Lakin yan xətt sistemi su mühitində mexaniki dəyişikliklərin qəbul edilməsi baxımından ən diqqətçəkən uyğunlaşmalardan biridir.Məhz buna görə balıqların qaranlıq sularda, sıx sürülərdə və mürəkkəb su axınları şəraitində çevik hərəkət etməsi təsadüfi deyil. Onların bədənində təbiətin yaratdığı mürəkkəb və həssas “sensor şəbəkəsi” fəaliyyət göstərir.

Beləliklə, suyun altında balıqların səssiz dünyasında əslində düşündüyümüzdən daha çox informasiya mübadiləsi gedir. Bizim üçün tamamilə səssiz və qaranlıq görünən mühit balıqlar üçün hərəkət, təzyiq və su axınları ilə dolu mürəkkəb bir informasiya məkanına çevrilir.Bir balığın yanından başqa bir balıq keçdikdə, bu hadisə sadəcə iki canlının hərəkəti deyil. Suda yaranan kiçik dəyişikliklər ətrafdakı digər balıqlar tərəfindən də hiss edilə bilər. Sürü bu məlumatları birləşdirərək istiqamətini dəyişir, təhlükədən yayınır və hərəkətini davam etdirir.Təbiətin yaratdığı bu sistem bir daha göstərir ki, canlıların ətraf mühiti qavrama üsulları insanın hissləri ilə məhdudlaşmır. Bizim görə bilmədiyimiz, eşitmədiyimiz və bəzən heç hiss etmədiyimiz siqnallar başqa canlılar üçün həyati əhəmiyyət daşıya bilər.Balıqların bədənindəki yan xətt sistemi də bunun ən möhtəşəm nümunələrindən biridir. Qaranlıq suda işləyən bu “görünməz radar” sayəsində balıqlar ətraflarını yalnız gözləri ilə deyil, suyun özündə baş verən dəyişikliklər vasitəsilə də “oxuya” bilirlər.Təbiət milyonlarla il ərzində bu sistemi elə formalaşdırıb ki, balıq qaranlıqda belə ətrafında baş verənlərdən xəbərdar olsun. İnsan isə bu mexanizmi öyrənərək təbiətin hazır “mühəndislik həllərindən” gələcəyin texnologiyalarını yaratmaq üçün ilham ala bilər.

Turan