“Məkkə Sazişi” Yaxın Şərqdə yeni güc xətti yaradır – İran niyə narahatdır?  

Yaxın Şərqdə illərdir davam edən geosiyasi qarşıdurmalar fonunda regionun təhlükəsizlik arxitekturasında mühüm dəyişikliklərin əlamətləri görünür. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanan “Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi” də bu baxımdan adi hərbi əməkdaşlıq sənədi deyil, daha geniş strateji məna daşıyan hadisə kimi diqqəti cəlb edir.

Sazişin ən mühüm müddəalarından biri tərəflərdən birinə qarşı silahlı hücumun hər üç ölkəyə qarşı hücum kimi qiymətləndirilməsidir. Bu prinsip Ankara, Ər-Riyad və İslamabad arasındakı münasibətləri ənənəvi hərbi əməkdaşlıq çərçivəsindən çıxararaq kollektiv təhlükəsizlik modelinə yaxınlaşdırır.

Yeni razılaşmaya Tehrandan verilən sərt reaksiya da təsadüfi deyil. İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının sözçüsü İbrahim Rzayi sazişin Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyinə təminat verməyəcəyini bildirib.

Lakin İranın narahatlığını yalnız Tehranla Ər-Riyad arasındakı ənənəvi regional rəqabətlə izah etmək məsələnin mahiyyətini tam əks etdirmir. Yeni formatda regionun üç mühüm güc mərkəzi bir araya gəlir.

Türkiyə NATO-nun ən böyük ordularından birinə, inkişaf etmiş müdafiə sənayesinə və ciddi regional təsir imkanlarına malikdir. Pakistan nüvə silahına sahib olan yeganə müsəlman dövləti olmaqla yanaşı, böyük və döyüş təcrübəsinə malik orduya sahibdir. Səudiyyə Ərəbistanı isə nəhəng enerji ehtiyatları, maliyyə imkanları və ərəb dünyasındakı siyasi çəkisi ilə seçilir.

Beləliklə, bir tərəfdə hərbi və texnoloji potensial, digər tərəfdə nüvə amili, üçüncü tərəfdə isə maliyyə və enerji imkanları dayanır. Bu üç komponentin vahid təhlükəsizlik mexanizmi daxilində yaxınlaşması regiondakı qüvvələr balansına təsir göstərə biləcək amildir.

Yeni “İslam NATO-su” yaranır?

“Məkkə Sazişi”nin imzalanmasından sonra ortaya çıxan əsas suallardan biri də budur: Yaxın Şərqdə NATO-ya bənzər yeni hərbi-siyasi blok formalaşırmı?

İndiki mərhələdə sazişi birbaşa “İslam NATO-su” adlandırmaq doğru olmaz. Çünki NATO yalnız qarşılıqlı müdafiə öhdəliyindən ibarət deyil. Alyansın vahid komandanlıq strukturu, hərbi planlaşdırma sistemi, daimi institutları və onilliklər ərzində formalaşmış inteqrasiya mexanizmləri mövcuddur.

Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında yaradılan formatın belə bir səviyyəyə çatıb-çatmayacağı hələ məlum deyil.

Bununla belə, kollektiv müdafiə prinsipinin sazişdə yer alması gələcəkdə daha geniş hərbi inteqrasiyanın mümkünlüyünü istisna etmir. Birgə təlimlərin keçirilməsi, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi, müdafiə sənayesi layihələrinin həyata keçirilməsi və ortaq hərbi planlaşdırma mexanizmlərinin yaradılması bu əməkdaşlığı daha ciddi təhlükəsizlik platformasına çevirə bilər.

Əslində, proses birdən-birə başlamayıb. Səudiyyə Ərəbistanı ilə Pakistan arasında hərbi əlaqələrin uzun tarixi var. Türkiyə-Pakistan müdafiə əməkdaşlığı da son illərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə genişlənib. Ankara ilə Ər-Riyad arasında münasibətlərin normallaşmasından sonra isə müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq yeni mərhələyə qədəm qoyub.

“Məkkə Sazişi” bu ayrı-ayrı xətlərin vahid üçtərəfli formatda birləşməsi baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir.

İranı əslində nə narahat edir?

Tehranın məsələyə həssas yanaşmasının bir neçə səbəbi var.

İran uzun illərdir Yaxın Şərqdə özünəməxsus təhlükəsizlik və təsir sistemi qurmağa çalışır. İraq, Suriya, Livan və Yəməndəki proseslərdə İranın müxtəlif səviyyələrdə iştirakı Tehrana geniş regional təsir imkanları yaradıb.

Lakin son illərdə Yaxın Şərqdə qüvvələr nisbəti sürətlə dəyişir.

Ərəb dövlətləri müdafiə imkanlarını genişləndirir, Türkiyə regional hərbi-siyasi aktor kimi daha fəal mövqe tutur, Pakistan isə ənənəvi tərəfdaşları ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığını dərinləşdirir.

Bu mənada Ankara–Ər-Riyad–İslamabad xəttinin güclənməsi İranın regional manevr imkanlarına təsir göstərə biləcək yeni amil kimi qiymətləndirilə bilər.

Burada başqa mühüm məqam da var. Yeni təhlükəsizlik formatının iştirakçıları regionun təhlükəsizliyinin yalnız böyük xarici güclərin təminatlarından asılı olmaması mesajını verirlər.

Bu isə Yaxın Şərqdə uzun illər mövcud olmuş modelin tədricən dəyişməsi anlamına gələ bilər.

Başqa sözlə, regionda “təhlükəsizliyi kənardan almaq” modelindən “təhlükəsizliyi birlikdə qurmaq” modelinə keçid meyli güclənir.

Türkiyə yeni formatdan nə qazanır?

“Məkkə Sazişi” Türkiyə üçün yalnız təhlükəsizlik deyil, həm də böyük geosiyasi və iqtisadi imkanlar yarada bilər.

Ankara son illərdə müdafiə sənayesini xarici siyasətinin əsas alətlərindən birinə çevirib. Pilotsuz uçuş aparatları, raket sistemləri, zirehli texnika, hərbi gəmilər, elektron müharibə vasitələri və digər müdafiə məhsulları Türkiyənin beynəlxalq bazarlardakı mövqeyini gücləndirib.

Səudiyyə Ərəbistanının böyük maliyyə imkanları və Pakistanın hərbi potensialı ilə əməkdaşlıq Türkiyə müdafiə sənayesi üçün yeni bazarlar və ortaq istehsal layihələri yarada bilər.

Lakin Ankaranın siyasi qazancı bundan daha genişdir.

Türkiyə yeni format vasitəsilə Körfəzin təhlükəsizlik sistemində daha mühüm mövqe əldə edir. Bununla Ankara özünü yalnız NATO-nun regional üzvü deyil, eyni zamanda müstəqil təhlükəsizlik təşəbbüsləri irəli sürə bilən güc kimi təqdim etmək imkanı qazanır.

Pakistan amili və nüvə məsələsi

Yeni üçtərəfli təhlükəsizlik mexanizminin ən diqqətçəkən iştirakçılarından biri Pakistandır.

İslamabadın həm Türkiyə, həm də Səudiyyə Ərəbistanı ilə uzunmüddətli hərbi-siyasi əlaqələri mövcuddur. Pakistan ordusunun böyük hərbi potensiala malik olması bu əməkdaşlığın əhəmiyyətini artırır.

Lakin Pakistanı digər iki tərəfdaşdan fərqləndirən mühüm amil onun nüvə silahına malik olmasıdır.

Məhz buna görə yeni saziş ətrafında ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri Səudiyyə Ərəbistanının dolayısı ilə Pakistanın nüvə çəkindiriciliyindən yararlanıb-yararlanmayacağıdır.

Lakin burada ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Sazişin mövcud müddəalarından avtomatik olaraq Pakistanın nüvə arsenalının digər tərəflərin təhlükəsizliyinə təminat verdiyi nəticəsini çıxarmaq düzgün deyil. Belə bir mexanizmin mövcudluğu barədə rəsmi açıqlama yoxdur.

Bununla belə, Pakistanın nüvə dövləti olması istər-istəməz yeni təhlükəsizlik formatına əlavə strateji çəki qazandırır.

Azərbaycan üçün nə dəyişir?

Azərbaycan “Məkkə Sazişi”nin tərəfi deyil. Bununla belə, yeni geosiyasi format Bakı üçün də diqqətlə izlənilməli prosesdir.

Çünki sazişə qoşulan üç ölkənin hər biri Azərbaycanla yaxın münasibətlərə malikdir.

Türkiyə Azərbaycanın strateji müttəfiqidir və iki ölkə arasındakı münasibətlər Şuşa Bəyannaməsi ilə müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. Pakistan Azərbaycanın yaxın siyasi və hərbi tərəfdaşlarından biridir. Səudiyyə Ərəbistanı ilə Azərbaycan arasında isə siyasi dialoq və iqtisadi əməkdaşlıq son illərdə genişlənməkdədir.

Bu baxımdan Türkiyə–Pakistan–Səudiyyə Ərəbistanı xəttinin güclənməsi Azərbaycanın yaxın tərəfdaşlarının regional çəkisinin artması deməkdir.

Digər tərəfdən, Azərbaycanın İranla uzun sərhədə malik olması Bakının regionda yaranan yeni təhlükəsizlik konfiqurasiyasına balanslı yanaşmasını zəruri edir.

Azərbaycanın strateji maraqları Yaxın Şərqdə və Cənubi Qafqazda yeni qarşıdurma xətlərinin yaranmasından deyil, sabitliyin, iqtisadi əməkdaşlığın və nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin genişlənməsindən keçir.

Bu səbəbdən Bakı üçün əsas məsələ yeni formatın hansı dövlətə qarşı yönəlməsindən daha çox, onun regionda sabitliyə necə təsir göstərəcəyidir.

Yaxın Şərqin güc xəritəsi yenidən çəkilir

“Məkkə Sazişi”nin real geosiyasi çəkisi onun gələcəkdə necə həyata keçiriləcəyindən asılı olacaq.

Kollektiv müdafiə öhdəliyinin sənəddə təsbit edilməsi mühüm siyasi addımdır. Lakin bunun real hərbi inteqrasiyaya çevrilməsi üçün vahid planlaşdırma, birgə təlimlər, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı, kəşfiyyat mübadiləsi və böhran zamanı qərarvermə mexanizmlərinin formalaşdırılması tələb olunur.

Buna görə də yeni formatın gələcəkdə tamhüquqlu hərbi ittifaqa çevriləcəyini indidən söyləmək tezdir.

Amma bir həqiqət artıq görünür: Ankara, Ər-Riyad və İslamabad təhlükəsizlik məsələlərində daha sıx koordinasiyaya hazır olduqlarını nümayiş etdirirlər.

İranın sərt reaksiyası da yeni sazişin Tehranda adi diplomatik sənəd kimi qəbul edilmədiyini göstərir.

Yaxın Şərqin təhlükəsizlik sistemi onilliklər boyu əsasən regiondan kənar böyük güclərin iştirakı ilə qurulub. İndi isə regional dövlətlər öz təhlükəsizlik mexanizmlərini yaratmaq və yeni güc mərkəzləri formalaşdırmaq istiqamətində daha fəal addımlar atırlar.

Bu baxımdan “Məkkə Sazişi”nin tarixi əhəmiyyətini yalnız üç dövlət rəhbərinin bir sənədə imza atması müəyyənləşdirməyəcək. Əsas məsələ həmin imzaların gələcəkdə hansı siyasi və hərbi mexanizmlərə çevriləcəyidir.

Çünki Yaxın Şərqdə ittifaqlar dəyişəndə təkcə dövlətlər arasındakı münasibətlər dəyişmir.

Regionun güc xəritəsi də yenidən çəkilir.

Şəmsi Qoca

Həmçinin oxuyun

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Hakim Mirlətif Seyidovdan şikayət var... 

“Çox gözəl oyunçudur, başqa qüvvələrə güvənir ” — Ayaz Salayevlə Kinematoqrafçılar İttifaqı ətrafında MÜSAHİBƏ   

Buqələmun  - Şahin Qurbanovu da Vilyam Hacıyevin taleyi gözləyir?