Niyə bəzi insanlar yuxusunu xatırlamır? – Yuxunun fazaları və yaddaş rabitəsi
Maraqlı 07 Avqust 2026, 12:56
2720
Səhər oyanarkən gecə rəngarəng yuxular gördüyünü dəqiqliklə xatırlayan insanlarla yanaşı, bütün gecəni "qaranlıq bir boşluq" kimi xatırlayan və ya ümumiyyətlə yuxu görmədiyini iddia edənlər də az deyildir. Neyrobioloqların və somnoloqların (yuxu tədqiqatçılarının) fikrincə, sağlam hər bir insan hər gecə bir neçə yuxu görür. Lakin bu yuxuların oyanarkən yaddaşda qalıb-qalmaması beyində baş verən mürəkkəb neyron proseslərindən, yuxunun fazalarından və Neyrokimyəvi maddələrin ifrazından birbaşa asılıdır.
Citypost.az xəbər verir ki, insan yuxusu gecə boyunca müəyyən fazalı bir-birini əvəz edən iki əsas mərhələdən ibarətdir: NREM (sürətli göz hərəkətləri olmayan dərin yuxu) və REM (sürətli göz hərəkətləri fəal olan yuxu). Ən canlı, süjetli və emosional yuxular məhz beynin kəskin aktivləşdiyi REM fazasında baş verir. Əgər insan REM fazasının gedişində və ya bu fazadan dərhal sonra oyanarsa, gördüyü yuxunu xatırlama ehtimalı maksimuma çatır. Lakin şəxs derin yuxu (NREM) mərhələsində oyanarsa və ya REM fazası bitdikdən sonra təbii şəkildə növbəti yuxu siklinə keçərsə, beyin həmin təsvirləri yaddaşdan tamamilə silir.
Yuxuların unudulmasının digər neyrobioloji səbəbi beynin yaddaş mərkəzi olan hippokamp ilə prefrontal qabıq arasındakı rabitənin yuxu zamanı zəifləməsidir. Yuxu əsnasında yeni xatirələrin qısa müddətli yaddaşdan uzun müddətli yaddaşa köçürülməsi mexanizmi faktiki olaraq "deyektiv" vəziyyətə keçir. Eyni zamanda, yaddaşın möhkəmlənməsinə cavabdeh olan norepinefrin (noradrenalin) və atsetilxolin kimi neyrotransmitterlərin balansı dəyişir. REM fazasında norepinefrin səviyyəsi kəskin aşağı düşdüyü üçün beyin vizual olaraq yaratdığı təsvirləri yaddaş lenti kimi qeydə ala bilmir.
Bundan əlavə, gündəlik həyat tərzi və xarici faktorlar da yuxuların xatırlanmasına ciddi təsir edir. Xroniki yuxusuzluq, kəskin stres, spirtli içkilərin qəbulu və zəngli saatın qəfil səsi ilə diksinərək oyanmaq REM fazasını pozur və yuxuların yaddaşda qalmasını çətinləşdirir. Tədqiqatlar göstərir ki, təbii şəkildə və sakit hisslərlə oyanan insanlar yuxularını daha aydın xatırlayırlar.
Yuxunu xatırlamamaq hər hansı bir yaddaş pozuntusu və ya xəstəlik əlaməti deyildir. Bu, beynin gecə saatlarında özünü bərpa edərkən lazımsız informativ yükləri silməyə yönəlmiş tamamilə təbii və qoruyucu biologiya mexanizmidir.
Səkinə Yusifova/Citypost.az
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Qarışqa yuvasının altında nələr gizlənir? – Möhtəşəm yeraltı şəhər
Yerdə gördüyümüz kiçik bir qarışqa təpəsi əslində torpağın altında yerləşən nəhəng və mürəkkəb bir sistemin yalnız görünən hissəsidir. Qarışqalar yuvalarını instinktiv şəkildə qurur və burada bir-biri ilə əlaqəli otaqlardan, keçidlərdən və tunellərdən ibarət bütöv bir şəbəkə yaradırlar.Citypost.az-ın məlumatına əsasən , işçi qarışqalar alt çənələrindən istifadə edərək torpağı qazır, çıxardıqları torpaq hissəciklərini yuvadan kənara daşıyaraq müəyyən yerlərdə toplayırlar. Zaman keçdikcə bu torpaq yığınları böyüyür və səthdə gördüyümüz qarışqa təpələri formalaşır.Lakin əsl maraqlı hissə torpağın altındadır. Yuvanın daxilində müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunan çoxsaylı otaqlar və onları birləşdirən tunellər yerləşir. Bəzi otaqlar yumurtaların və sürfələrin saxlanılması, bəziləri isə qida ehtiyatlarının toplanması üçün...
08 Sentyabr 2026, 11:40
Arı pətəkləri niyə məhz altıbucaqlıdır? – Səbəbi təəccübləndirir
Arıların hazırladığı pətəklərə diqqətlə baxdıqda onların niyə məhz altıbucaqlı formada qurulduğu maraq doğurur. İlk baxışdan bu, sadəcə təbiətin yaratdığı adi bir naxış kimi görünə bilər. Əslində isə pətəyin bu forması həm möhkəmlik, həm də materiala qənaət baxımından olduqca səmərəli quruluşdur.Citypost.az-ın məlumatına əsasən , arılar balmumundan pətək hazırlayarkən mümkün qədər az materialdan istifadə etməklə mümkün qədər böyük saxlama sahəsi yaratmağa çalışırlar. Altıbucaqlı hüceyrələr bir-birinə sıx şəkildə yerləşdiyi üçün onların arasında boşluq qalmır. Beləliklə, arılar eyni miqdarda balmumu ilə daha çox bal və digər ehtiyatları saxlaya biləcək sahə əldə edirlər.Bəs niyə hüceyrələr dairəvi deyil? Dairələr bir-birinə sıx şəkildə yerləşdirildikdə onların arasında boşluqlar...
08 Sentyabr 2026, 11:08
Məhəmməd Həsən Hacınskinin son günləri: İntihar, yoxsa qətl?
Əgər nə vaxtsa Məmməd Həsən Hacınski adını eşitsəniz, bilin ki, bir xəyanətkardan, Cümhuriyyətə xəyanət edən şəxsdən söhbət gedir. Bəli, o, AXC-nin daxili, xarici işlər, maliyyə, dövlət nəzarəti naziri kimi mühüm postlar tutsa da, siyasi böhranlar zamanı yalandan, xaincəsinə hökuməti qurmaq missiyasını öz üzərinə götürüb, bundan sonra isə bolşeviklərlə gizli-gizli danışıqlara gedib.Konkret olaraq, hökumətin yeni kabinetinin formalaşdırmağı prosesini qəsdən gecikdirərək dövləti böhran və idarəolunmaz vəziyyətdə qoyub. Bəli, Hacınski Müsavat Partiyasının ilk üzvlərindən biri idi. Ancaq buna baxmayaraq, 22 aprel 1920-ci ildə Müsavat Partiyasını tərk edir və rəsmi olaraq əvvəldən xidmət etdiyi Azərbaycan Kommunist Partiyasının üzvü olur. Daha dəqiq, xəyanətkar obrazını bununla da açıq-aşkar elan edir. Əlbəttə,...
07 Sentyabr 2026, 13:17
Beriyanın yeznəsi: Çobandan SSRİ generalına gedən yol
İki Lavrenti, iki cəllad, iki seksual manyak – yeznə-qayın generalların yüksəlişi də, “vurulması” da paralel gedib.Onlar yeniyetməlik illərindən dostluq ediblər. Aralarında bir yaş fərq olduğuna görə Lavrenti Beriyaya “Birinci Lavrenti”, Lavrenti Cancqavaya isə “İkinci Lavrenti” deyiblər. Dostluq münasibətləri sonralar qohumluğa keçib, Lavrenti Cancqava Lavrenti Beriyanın bacısı ilə ailə həyatı qurub. Bu yaxın münasibətlər “İkinci Lavreti”ni SSRİ-də birincilər sırasına çıxarıb, onun çoban statusunu general rütbəsi ilə əvəzləyib.Lavrenti Cancqava 1900-cu ildə Kutaisidə, Naxunavo kədində yoxsul kəndli ailəsində anadan olub. Uşaqlıqda çobanlıqla məşğul olan Cancqava 1919-cu ildə Tiflisdə gecə məktəbini bitirib. Həmin ərəfədə Lavrenti Beriya ilə daha yaxın dostluq münasibətləri olan Cancqava Beriyanın tövsiyəsi ilə Kommunist Partiyasına...
07 Sentyabr 2026, 11:27
“Ölüm barmağı” necə yaranır? – Dənizin dibindəki sirli buz hadisəsi
Dənizlərin dərinliklərində insan gözünün nadir hallarda şahid olduğu, ilk baxışdan fantastik film səhnəsini xatırladan qeyri-adi təbiət hadisələri baş verir. Onlardan biri də “ölüm barmağı” kimi tanınan brinikldir (brinicle). Bu fenomen dəniz buzunun formalaşdığı son dərəcə soyuq sularda müşahidə olunur və görünüşünə görə nəhəng buz sütununu xatırladır.Citypost.az-ın məlumatına əsasən, brinicle adi buz parçası deyil. Onun yaranmasının əsas səbəbi dəniz suyunda duzun və temperaturun yaratdığı mürəkkəb fiziki prosesdir. Dəniz suyu donarkən duzun böyük hissəsi buz kristallarının strukturundan kənarda qalır və yüksək duz konsentrasiyasına malik çox soyuq maye – duzlu məhlul yaranır. Bu məhlul ətrafındakı sudan daha sıx olduğuna görə aşağıya doğru hərəkət...
07 Sentyabr 2026, 11:18
İlk uçan insan kim olub? – Müsəlman alim və ixtiraları
İnsan dünyaya gəldiyi ilk andan etibarən yeni bir şey öyrənməyə, yerin dərinliklərində gizlənən sirləri kəşf etməyə, parlayan ulduzlar haqqında məlumat əldə etməyə, dərin uçurumlara enməyə və çox-çox yüksəklərə qalxmağa can atır… Həmin suallardan da biri budur: İnsan niyə quş kimi uça bilmir? Niyə? Bu sual qədim zamanlardan bəri bəşəriyyəti düşündürüb… Lakin sadəcə sual vermək kifayət deyil, ona cavab tapmaq da lazımdır.Citypost.az Az.shafaqna.com-a istinadən xəbər verir ki, Əbül-Qasim Abbas ibn Firnas ət-Təkurini bu sualı verən ilk insan deyildi, lakin özünü uçan quş kimi hiss etməyi bacaran ilk şəxslərdən biri idi. Əndəlüsdə doğulan və elə orada da təhsil alan İbn Firnas böyük...
07 Sentyabr 2026, 10:42
