Robotun insanabənzər olması niyə bizi narahat edir? SƏBƏB AÇIQLANDI 

İnsan üzünə və bədəninə çox bənzəyən, amma tam olaraq insan olmayan bir varlıq görəndə niyə içimizdə izah edə bilmədiyimiz narahatlıq yaranır? Bəzən bu hiss o qədər güclü olur ki, qarşımızdakı obyekt sadəcə robot, maneken və ya kompüter qrafikası olsa belə, ondan uzaqlaşmaq istəyirik.

Citypost.az xəbər verir ki o psixologiyada bu hadisə “qəribə vadi” (uncanny valley) effekti kimi tanınır. Bu anlayışa görə, süni varlıq insanabənzər olduqca ona qarşı yaxınlıq və rahatlıq hissimiz arta bilər. Lakin həmin varlıq müəyyən nöqtədə insana həddindən artıq bənzəyir, amma tam insan təsiri yaratmırsa, reaksiyamız qəfil dəyişə bilər. Üz ifadəsindəki kiçik uyğunsuzluq, qeyri-təbii hərəkət, baxışların sabitliyi və ya danışıq tərzindəki qəribəlik beynimizdə narahatlıq yarada bilər.Məsələn, adi bir robot bizə maraqlı və hətta sevimli görünə bilər. Ancaq onun üz cizgiləri tamamilə insan kimi hazırlanıb, hərəkətləri isə bir qədər mexaniki olduqda hisslərimiz dəyişir. Eyni vəziyyət bəzi hiperrealistik manekenlərdə, kuklalarda, animasiya personajlarında və qorxu filmlərindəki obrazlarda da müşahidə olunur.Beynimizin belə vəziyyətlərə niyə bu cür reaksiya verdiyi isə elm üçün hələ tam həll olunmuş məsələ deyil. Bununla bağlı müxtəlif nəzəriyyələr mövcuddur.Onlardan birinə görə, insan beyni xəstəlik, ölüm, cəsəd və ya potensial təhlükə ilə bağlı əlamətləri çox sürətlə müəyyənləşdirməyə uyğunlaşıb. Qeyri-təbii dəri rəngi, qəribə hərəkətlər, donuq baxışlar və ya üz ifadəsinin insan gözləntilərinə uyğun gəlməməsi beynimiz tərəfindən “burada nəsə qaydasında deyil” siqnalı kimi qəbul edilə bilər.Başqa bir yanaşma isə bu reaksiyanın təkamül prosesində formalaşmış təhlükə aşkarlama mexanizmləri ilə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürür. İnsan təkamülü zamanı Yer kürəsində bir neçə insan qrupunun və qədim insan növlərinin yaşadığı məlumdur. Homo sapiens uzun müddət Neandertallar kimi digər insan qrupları ilə eyni coğrafiyalarda mövcud olub. Lakin bundan “insanabənzər növlər insanları ovlayırdı və qəribə-vadi qorxusu məhz buna görə yaranıb” nəticəsini çıxarmaq üçün kifayət qədər elmi sübut yoxdur.

Əslində qəribə-vadi effektinin daha sadə izahı ola bilər: beynimiz insan üzünü və hərəkətlərini tanımaqda son dərəcə həssasdır. Qarşımızdakı varlıq insana çox bənzəyəndə ondan normal insan davranışı gözləyirik. Lakin görüntü ilə hərəkət, səs və ya mimika arasında kiçik uyğunsuzluq yarananda beynimiz bu ziddiyyəti dərhal hiss edir.Məhz buna görə qorxu filmlərində insanabənzər, lakin tam insan olmayan obrazlardan geniş istifadə edilir. Zombi, mumya, kukla, humanoid robot və digər obrazlar bizdə həm tanışlıq, həm də yadlıq hissini eyni anda yaradır. Tanış olanla naməlum olanın bu toqquşması isə güclü emosional reaksiya doğura bilər.Maraqlıdır ki, bu effekt yalnız qorxu ilə məhdudlaşmır. Bəzi insanlarda belə obrazlar sadəcə qəribə və narahatedici hiss yaradır, digərlərində isə güclü qorxuya səbəb ola bilər. Reaksiyanın səviyyəsi insanın təcrübəsindən, gözləntilərindən və gördüyü obrazın nə dərəcədə real görünməsindən də asılıdır.

Yəni insanabənzər, lakin tam insan olmayan varlıqlardan qorxmağımızın səbəbi hələ də tam aydın deyil. Bunun qədim insan növləri ilə bağlı olduğu barədə maraqlı təkamül nəzəriyyələri səslənsə də, bu fikir hazırda sübut edilmiş elmi fakt deyil. Ən maraqlı tərəfi isə budur: beynimiz insanı tanımaq üçün o qədər həssas mexanizmə malikdir ki, bəzən məhz insanın surətinə ən çox yaxınlaşan, amma “tam doğru” görünməyən obraz bizi daha çox narahat edir.

Yeganə

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...