Günəbaxan gecə nə edir? – Alimləri heyrətləndirən mexanizm
Maraqlı 03 Sentyabr 2026, 12:38
300
Heç düşünmüsünüzmü, günəbaxanlar gecə qaranlığında sabah günəşin haradan doğacağını necə “bilirlər”? Gün ərzində günəşə doğru istiqamətlənən bu bitkilərin gecə vaxtı da təsadüfi şəkildə dayanmadığı, səhərə yaxın yenidən şərq istiqamətinə yönəldiyi müşahidə olunur. Sanki bitki hələ günəş doğmamış onun haradan çıxacağını bilir və özünü əvvəlcədən həmin istiqamətə hazırlayır.Əslində isə günəbaxanın gələcəyi “görməsi” və ya günəşin haradan doğacağını şüurlu şəkildə bilməsi mümkün deyil. Burada milyonlarla il ərzində formalaşmış mürəkkəb bioloji mexanizmlər və bitkinin daxili ritmi rol oynayır.
Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, gənc günəbaxanlarda işıq və zamanla əlaqəli prosesləri idarə edən daxili bioloji saat mövcuddur. Bu daxili saat bitkinin gün ərzində müxtəlif fizioloji prosesləri müəyyən ritmlə həyata keçirməsinə kömək edir. Günəş batdıqdan sonra ətraf qaranlıq olsa belə, bitkinin daxilində müəyyən ritmik proseslər davam edir.Gənc günəbaxanların gün ərzində şərqdən qərbə doğru hərəkət etməsi, gecə isə yenidən şərq istiqamətinə qayıtması məhz bu bioloji ritmlə əlaqələndirilir. Səhər günəş doğanda bitki artıq şərqə tərəf yönəlmiş olur və ilk işıq şüalarını qəbul etməyə hazır vəziyyətdədir.Burada “bioloji saat” ifadəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bitkilərin sinir sistemi və beyni yoxdur. Buna görə də onların ətraf mühitdəki dəyişikliklərə reaksiyası insan və heyvanlardakı kimi sinir sistemi vasitəsilə baş vermir. Bunun əvəzinə hüceyrələrdə gedən molekulyar proseslər, hormonlar, genlərin fəaliyyət ritmi və böyüməni tənzimləyən mexanizmlər bir-biri ilə əlaqəli şəkildə işləyir.Gənc günəbaxanın gövdəsinin müxtəlif tərəflərində böyümə sürəti eyni olmur. Xüsusilə auksin kimi bitki hormonlarının yaratdığı böyümə fərqləri gövdənin əyilməsinə və çiçək başının istiqamətinin dəyişməsinə səbəb olur. Bu proses bitkinin gün ərzində işığın istiqamətinə uyğunlaşmasına imkan verir.Lakin günəbaxanın hərəkətinin əsas sirri yalnız günəş işığının özündə deyil. Bitkinin daxilində zamanın ritmini “ölçən” mexanizmlər də mühüm rol oynayır.Tədqiqatlar göstərir ki, gənc günəbaxanların şərqdən qərbə, daha sonra isə yenidən şərqə doğru istiqamətlənməsi sadəcə günəşin həmin anda harada olmasına verilən ani reaksiya deyil. Bitkinin hərəkətində daxili sirkadiyalı ritmlərin də rolu var. Bu ritmlər təxminən 24 saatlıq dövr ərzində müəyyən bioloji proseslərin təkrarlanmasını təmin edir.
Məhz buna görə gecə vaxtı günəş görünməsə də, bitki növbəti səhər üçün müəyyən istiqamətə yönəlməyə davam edir.Bu hadisəni insanın zəngli saatına bənzətmək mümkündür. İnsan gecə yatarkən günəşin doğuşunu görmür, lakin əvvəlcədən qurduğu saat sayəsində səhər müəyyən vaxtda oyanır. Günəbaxanda isə belə mexanizm şüurlu şəkildə qurulmayıb. Bu, onun hüceyrələrində və böyümə proseslərində formalaşmış təbii bioloji ritmdir.
Təbiətin bu mexanizmi xüsusilə gənc günəbaxanlar üçün əhəmiyyətlidir. Çünki bitkinin böyümə mərhələsində işıqdan maksimum faydalanması onun inkişafına təsir göstərə bilər. Səhər günəşə tərəf yönəlmiş olmaq bitkinin işıqdan daha səmərəli istifadə etməsinə şərait yaradır.Gün ərzində günəş səmada hərəkət etdikcə günəbaxanın çiçək başı da onun istiqamətini izləyir. Bu hərəkət bitkinin gövdəsinin böyüməsinin müxtəlif tərəflərdə fərqli sürətlə getməsi ilə əlaqədardır. Günəşin yaratdığı işıq siqnalları bitkinin böyümə mexanizmlərinə təsir edir və nəticədə gövdənin istiqaməti dəyişir.Gecə isə bu prosesin ritmi dəyişir və bitki tədricən yenidən şərq istiqamətinə qayıdır.Maraqlıdır ki, günəbaxanın bu xüsusiyyəti bütün həyatı boyu eyni intensivlikdə davam etmir. Bitki böyüdükcə və yetkinləşdikcə onun günəşin hərəkətini izləməsi zəifləyir. Yetkin günəbaxanların çiçək başları çox vaxt əsasən şərq istiqamətində sabit qalır.Bu dəyişiklik də təsadüfi deyil. Gənc bitkinin aktiv şəkildə istiqamət dəyişməsi ilə yetkin bitkinin daha sabit vəziyyətdə qalması onun inkişaf mərhələləri ilə əlaqəlidir.
Mütəxəssislərin fikrincə, günəbaxanın şərqə yönəlməsinin başqa üstünlükləri də ola bilər. Səhər saatlarında şərqdən gələn günəş işığının çiçək başına düşməsi onun daha tez isinməsinə şərait yarada bilər. Bu isə tozlandırıcı həşəratların bitkiyə cəlb olunmasına müəyyən təsir göstərə bilər.
Həmçinin oxuyun
Beləliklə, günəbaxanın hərəkəti sadəcə gözəl görüntü deyil. Bu, bitkinin işıq, zaman, böyümə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsinin nəticəsidir.Ən maraqlı məqam isə bütün bunların bitkinin beyninin və sinir sisteminin olmadığı halda baş verməsidir. İnsan və heyvanlarda ətraf mühit haqqında məlumatın emalında beyin və sinir sistemi əsas rol oynayır. Bitkilərdə isə vəziyyət tamamilə fərqlidir. Onlar işığı, temperaturu, rütubəti, cazibə qüvvəsini və digər xarici təsirləri hüceyrə səviyyəsində qəbul edir və müxtəlif kimyəvi siqnallar vasitəsilə cavab reaksiyaları formalaşdırırlar.Günəbaxanın “sabah günəşin haradan doğacağını bilməsi” ifadəsi buna görə elmi baxımdan obrazlı ifadədir. Bitki gələcəyi proqnozlaşdırmır. O, təbiətin ona verdiyi daxili saat və işığa həssas mexanizmlər vasitəsilə sutkalıq ritmə uyğun hərəkət edir.
Başqa sözlə, günəbaxanın daxilində işləyən bioloji saat onun üçün vaxt haqqında informasiya yaradır. Ətraf mühitdəki işıq dəyişiklikləri isə bu daxili ritmlə birlikdə bitkinin istiqamətlənməsinə təsir göstərir.Təbiət burada olduqca incə bir sistem yaradıb: bitki günəşin harada olduğunu görür, onun hərəkətinə uyğunlaşır, gecə isə günəş görünmədiyi halda öz daxili ritminə əsasən istiqamətini dəyişir. Səhər açıldıqda isə artıq günəşin doğduğu tərəfə yönəlmiş olur.Bu səbəbdən gecə qaranlığında şərqə dönmüş gənc günəbaxana baxdıqda, onun həqiqətən də “sabahı gözlədiyini” düşünmək olar. Amma bu gözlənti şüurlu deyil. Bu, hüceyrələrdə işləyən bioloji saatın, böyümə mexanizmlərinin və işığa cavab verən mürəkkəb fizioloji proseslərin nəticəsidir.Günəbaxan bizə bir daha göstərir ki, canlıların ətraf mühitə uyğunlaşması üçün mütləq beyin və sinir sistemi lazım deyil. Təbiət bitkilərə başqa bir “dil” verib: işıq, hormonlar, genlərin fəaliyyəti, hüceyrə siqnalları və bioloji ritmlər.Və bəlkə də bu səbəbdən günəbaxanın səhər günəşə tərəf çevrilməsi sadəcə təbiətin gözəl mənzərəsi deyil. Bu, milyonlarla il ərzində formalaşmış incə bioloji sistemin hər səhər gözümüzün qarşısında təkrarlanan canlı nümayişidir.
Yeganə
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Balıqların sirli “radarı” necə işləyir? MARAQLI FAKT
Heç düşünmüsünüzmü, balıqlar qaranlıq və bulanıq sularda, bəzən isə demək olar ki, heç nə görmədikləri şəraitdə necə bir-birinə çarpmadan hərəkət edə bilirlər? Xüsusilə minlərlə balığın eyni istiqamətdə, sıx sürü halında hərəkət etdiyini gördükdə bu sual daha da maraqlı görünür. Onlar saniyənin kiçik bir hissəsində istiqamətlərini dəyişir, bir-birinə çox yaxın üzür, lakin demək olar ki, heç vaxt toqquşmurlar.Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin sözlərinə görə, bunun əsas səbəblərindən biri balıqların bədənində yerləşən və yan xətt sistemi adlandırılan xüsusi hissiyyat sistemidir. Bu sistem balıqlara ətraflarındakı suyun hərəkətini və təzyiq dəyişikliklərini hiss etməyə imkan verir. Başqa sözlə, balıq yalnız gözləri ilə “görmür”. O, ətrafında...
03 Sentyabr 2026, 11:57
Pulcuqları zireh kimidir – Amazonun qeyri-adi balığı
Dünyanın ən möhkəm təbii qoruyucu sistemlərindən birinin adi bir şirin su balığının üzərində yerləşdiyini təsəvvür etmək ilk baxışdan inanılmaz görünə bilər. Lakin Amazon hövzəsində yaşayan bəzi qədim balıq növləri, xüsusilə arapaima kimi nəhəng şirin su balıqları, elm adamlarının uzun illərdir diqqət mərkəzindədir. Səbəb isə onların sadəcə böyük və güclü olması deyil. Bu canlıların bədənini örtən pulcuqlar təbiətin yaratdığı ən maraqlı bioloji müdafiə sistemlərindən biri hesab olunur.Citypost.az xəbər verir ki, Amazon çayının təhlükəli sularında yaşamaq asan deyil. Burada müxtəlif yırtıcılar, piranyalar və digər təhlükələr mövcuddur. Belə bir mühitdə milyonlarla il ərzində davam edən təkamül bəzi canlılara qeyri-adi müdafiə mexanizmləri qazandırıb. Arapaima...
03 Sentyabr 2026, 11:43
Barmaqları çırtlatmaq həqiqətən zərərlidirmi? – Sümüklər arasında nə baş verir?
Barmaqları çırtlatmaq bir çox insanın fərqinə varmadan etdiyi vərdişlərdən biridir. Kimisi bunu gərginliyi azaltmaq üçün edir, kimisi isə sadəcə səsindən zövq alır. Ancaq illərdir cəmiyyətdə bu vərdişlə bağlı müxtəlif fikirlər dolaşır. Xüsusilə uşaqlara “barmaqlarını çırtlatma, yoxsa oynaqlarında kalsium yığılacaq”, “sonra artrit olacaqsan” və ya “sümüklərin bir-birinə sürtünəcək” kimi xəbərdarlıqlar edilir.Bəs həqiqətən barmaqlarımızı çırtlatdıqda oynaqlarda nə baş verir? Eşitdiyimiz həmin kəskin səs sümüyün sınması, qırılması və ya sümüklərin bir-birinə sürtünməsi ilə bağlıdırmı?Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, adi barmaq çırtlaması zamanı baş verən proses insanların təsəvvür etdiyi qədər qorxulu deyil. Barmaq oynaqlarında sümüklərin ucları birbaşa bir-birinə toxunmur. Onların arasında sinovial maye...
03 Sentyabr 2026, 11:28
Ağacdələn minlərlə dəfə ağaca vurur: Bəs beyni niyə zədələnmir?
Heç düşündünüzmü, ağacdələn bir gün ərzində dimdiyini ağac gövdəsinə minlərlə dəfə, böyük sürətlə vurduğu halda onun beyni niyə ciddi zərər görmür? İnsan üçün baş nahiyəsinə təkrar-təkrar güclü zərbələrin dəyməsi son dərəcə təhlükəli ola bilər. Hətta bir neçə güclü zərbə belə beyin silkələnməsi və digər ağır fəsadlarla nəticələnə bilər. Ağacdələn isə həyatının böyük hissəsini məhz ağac gövdələrinə dimdiyi ilə zərbələr endirməklə keçirir.Bu qeyri-adi quşun sirri onun bədən quruluşunda və yaşadığı həyata uyğun xüsusiyyətlərində gizlidir.Citypost.az xəbər verir ki, ağacdələnin baş və boyun quruluşu adi quşlardan müəyyən mənada fərqlənir. Onun kəllə sümüyü, dimdiyi və zərbənin təsirini azaltmağa kömək edən toxumaları bir-biri ilə uyğun...
02 Sentyabr 2026, 10:30
Donaraq ölən insanların cəsədləri niyə bəzən çılpaq tapılır?
Şiddətli soyuqda həyatını itirən insanların cəsədlərinin bəzən yarıçılpaq, hətta tamamilə çılpaq vəziyyətdə aşkar edilməsi ilk baxışdan olduqca müəmmalı görünür. İnsan məntiqi olaraq düşünür ki, dondurucu soyuqda olan şəxs paltarlarını daha möhkəm geyinməyə və özünü isti saxlamağa çalışmalıdır. Lakin ağır hipotermiyanın, yəni bədən temperaturunun təhlükəli dərəcədə aşağı düşməsinin son mərhələlərində insan orqanizmində və beynində baş verən dəyişikliklər davranışın tamamilə qeyri-adi istiqamət almasına səbəb ola bilər.Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislər bu hadisəni “paradoksal soyunma” adlandırırlar. Bu, hipotermiyanın ağır və həyati təhlükəli mərhələlərində müşahidə oluna bilən davranışlardan biridir. İnsan bədəni soyuğa qarşı mübarizə apararkən əvvəlcə istiliyi qorumağa çalışır. Orqanizm üçün əsas məqsəd həyati...
02 Sentyabr 2026, 08:28
Bioloji saatımız: Niyə hər gün eyni saatda yuxumuz gəlir?
İnsan orqanizminin hər gün eyni saatlarda yuxulamaq, səhərlər müəyyən vaxtda oyandırmaq qabiliyyəti daxili bioloji saatımız, yəni sirkad ritmlər vasitəsilə tənzimlənir. İyirmi dörd saatlıq dövrü əhatə edən bu mürəkkəb sistem beynimizin hipotalamus nahiyəsində yerləşən, təxminən iyirmi min neyrondan ibarət supraxiazmatik nüvə tərəfindən idarə olunur. Sirkad ritmlər yalnız yuxu-oyanıqlıq dövrəsini deyil, həm də bədən temperaturunu, hormonların hasilatını, arterial təzyiqi, maddələr mübadiləsini vaxtlaşdıraraq orqanizmin ahəngdar fəaliyyətini təmin edir.Citypost.az xəbər verir ki, bioloji saatın dəqiqliklə işləməsində ən həlledici xarici faktor ətraf mühitdəki işıq səviyyəsidir. Gözün torlu qışasında olan xüsusi fotoqəbuledici hüceyrələr gün işığını təsbit edərək supraxiazmatik nüvəyə siqnallar göndərir. Qaranlıq düşdükdə beyindəki epifiz vəzi...
01 Sentyabr 2026, 21:43
