Əliabbas Bağırov Azər Turanın kitabından yazdı

Görkəmli ədəbiyyatşünas Azər Turan mənim və düşünürəm ki, elə çoxlarının nəzərində olduqca fərqli qələmə məxsus imzadır. O yazanda ki, “Az i Ya” Sovet İttifaqında yaşayan türklərin yaddaşını bərpa etdi. Həm də rus alimlərinə izah etdi ki, böyük rus mədəniyyəti müstəqil şəkildə yaranmayıb. Onun təməlində güclü bir türk qatı var” (“Ermənilərin məşhur “Ocaq” kitabı kimə cavab olaraq yazılmışdı?”) ədəbiyyatşünasdan daha çox, ədəbiyyat tarixçisi kimi çıxış edir.

        Yaxud götürək (“Mən bir diriyəm, etdi məni dəfn təsadüf...”) araşdırmasını... “Sovet dövrü ədəbiyyatşünaslığı Hadinin bütün “qüsurlarını” Əli bəy Hüseynzadənin adına yazıb” 

        Lap olsun (“Məmməd Arazın unudulan Fransa səfəri”) yazısındakı izah və təhlil sistemi: “Xalq hakim ideologiya baxımından Rusiya ilə birləşməyi “bayram” edir, şair isə bu birləşməyə aparan yolu milli fəlakət olaraq dəyərləndirir” 

       Azər bəy burda da üzərinə ədəbiyyat tarixçisi kimi çox məsuliyyətli bir missiya götürmüş kimi görünür. Onun qələminə məxsus onlarca belə misal çəkə bilərəm, ancaq məqsədim bu olmadığından birbaşa mətləbə, Azər Turanın “Qəbulə xanım və I Pyotr” kitabına keçirəm və vurğuladığım o fikrin burda da hökm-fərma olduğunu bəri başdan oxucuların diqqətinə çatdırıram. Bir qədər də irəli gedərək deyim ki, bu, artıq tarixdir, tarixi kitabdır, ədəbiyyatdan söhbət belə gedə bilməz. Bunu kitaba yazdığı ön sözdə (“Qəbulə xanım – unutdurulan qürur səhifəmiz”) Milli Məclisin deputatı, filologiya elmləri doktoru Elnarə Akimova da təsdiq edir: “Kitab XVIII əsrin əvvəllərində Azərbaycan cəmiyyətinin psixoloji durumunu, xalqımızın yaşadığı məşəqqətli tale yolu və travma tarixini öyrənmək baxımından nadir nümunələrdən biridir. Bu kiçik tədqiqata XVIII əsr, hətta ondan əvvəlki və sonrakı dövrlərin tarix diskursunun bir faktı kimi baxmaq lazımdır” 

        Söhbət nədən gedir? 1723-cü il iyulun 26-da Bakı rus qoşunlarına təslim oldu, 1724-cü ilin payızında isə işğalçılar Salyana girdilər. Onda artıq dörd ay idi ki, bölgənin sultanı Həsən bəy Bakıda ruslara sədaqət andı içmişdi. Amma... Hər şey də elə bu “amma”dan sonra başlanır. Podpolkovnik Zambulatovun rəhbərliyi ilə Həsən bəyin malikanəsinə təntənəli ziyafətə toplaşmış 500 nəfərlik hərbi heyət son adamına qədər qətlə yetirilir. Yalnız bir neçə əsgər gəmilərlə Bakıya qaçmağa müvəffəq olur. Hadisəni törədənin isə Həsən bəy yox, onun xanımı Qəbulə olduğu bildirilir. Salyan hakimi olan bu qadını bəzi mənbələrdə Salyanlı şahzadə Xanım da adlandırırdılar.    

       Hadisə A.S.Puşkinin xronoloji qeydlərində, A.A.Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm”ində və digər rəsmi rus mənbələrində də olduğu kimi işıqlandırılıb. 

      Bu, resenziya yox, bir fb paylaşımı olduğundan təfsilata varmadan az-çox mütaliəyə malik biri kimi bu hadisədən son vaxtlaracan bixəbər olduğumu və Qəbulə adlı cəsarətli bir Azərbaycan qızının adını ilk dəfə sözügedən əsərdən eşitdiyimi xəcalətlə boynuma alır, belə qiymətli kitabı hər bir azərbaycanlının oxumalı olduğunu tövsiyə edir və tam əminliklə bildirirəm ki, şanlı tariximizin qaranlıq olduğu qədər də unudulmaz bir səhifəsi ilə baş-başa qaldığınıza əsla peşman olmayacaqsınız. Tək mənim yox, həm də müəllifin – Azər Turanın özünə qoşulub onun özü kimi siz də o suallara cavab axtaracaqsınız ki, “Uzun illər Qəbulə xanımın tarix kitablarımızda nəzərə çarpmayan varlığı niyə heyrət qarışıq suallar doğurur?... Niyə siyasiləşmiş tarixçilər Salyandakı hərəkəti ilə Peterburqu silkələyən o böyük xanımı tarixin qapısı arxasında saxladılar? Abidələşməsinə imkan vermədilər? Qəbuləni öz halal ocağına – övladlarının yaddaşına yaxın buraxmadılar? Halbuki Salyanın girişində Qəbulənin heykəli ucaldılmalıydı. Nəinki heykəli olmadı, bu qəhrəman qadının adı belə unutduruldu. Ondan sonra doğulan qız uşaqlarına Qəbulə adını verən olmadı, adını tarix səhnəsindən sildilər. Sonrakı aqibətindən bir sətir belə yazılmadı. O, sonuncu Qəbulə oldu”

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...